thumb|Fragment ekspozycji na Zamku w Gołuchowie thumb|Schemat części typowej ateńskiej wazy, w tym przypadku krateru wolutowego Typologia antycznej ceramiki greckiej – zróżnicowanie form naczyń wytwarzanych z gliny lub terakoty używanych w życiu codziennym, przy sprawowaniu funkcji religijnych i w obrzędach pogrzebowych w Starożytnej Grecji.

W Starożytnej Grecji wytwarzano z gliny nie tylko niewielkie przedmioty będące w użyciu przy jedzeniu i piciu, ale także wielkie kadzie, pojemniki, piece, sarkofagi, czajniki, wiadra, patelnie, moździerze do kruszenia, pojemniki na kosmetyki, zabawki, posągi, statuetki, ozdoby architektoniczne, lampy oraz przedmioty dekoracyjne. W handlu, rzemiośle i życiu publicznym funkcjonowały wytworzone z ceramiki: urny wyborcze, zegary wodne, miarki do płynów i substancji sypkich. W nagrodę dla zwycięzców igrzysk wręczono czarnofigurowe amfory panatenajskie. Obecnie historycy sztuki i archeolodzy więcej wiedzą o przedmiotach ceramicznych artystycznie wyszukanych, zapewne rzadszych w starożytności, które zachowały się w dobrym stanie w grobowcach, stanowiąc ich wyposażenie, niż o przedmiotach codziennego użytku, np. używanych do gotowania lub na targu.

Ze względu na chronologię występowania poszczególnych typów dekoracji antyczną ceramikę grecką dzieli się na: geometryczną, orientalizującą, czarnofigurową, czerwonofigurową, białogruntowaną i późną.

Formy ceramiki FormaWykorzystanie Rysunek Zdjęcie Uwagi do zdjęcia Alabastron(Ἀλάβαστρον)Naczynie na olejek lub pachnidło100px100pxAlabastron attycki, ok. 470 p.n.e., Muzeum Narodowe w WarszawieAmfora(Ἀμφορέας)Do przewozu wina, oleju oraz substancji sypkich100px100pxAmfora czerwonofigurowa, 520–510, Herakles i Atena, Staatliche AntikensammlungenAmforiskos(Ἀμφορισκος)Mała amfora na olejek zapachowy, z dwoma uchwytami100px100pxAmforiskos czerwonofigurowy, młodzieniec siedzący z kobietą, ok. 425–400 p.n.e., LuwrAmis(Ἀμίς)Przenośny nocnik w kształcie dzbanka z szerokim wylewem100px100pxNocnik ceramiczny dla dzieci, ok. VI w. p.n.e., Muzeum Agory w AtenachAryballos(Ἀρύβαλλος)Małe naczynie (lub butelka) na olejek z wąską szyjką, używany przez atletów100px100pxAryballos, Pegaz, ok. 580 p.n.e., Staatliche AntikensammlungenAskos(Ἀσκός)Zamknięte naczynie z uchwytem na płyny, w formie kaczki głównie w VIII w. p.n.e., także ozdobne100px100pxPłaski askos, V w. p.n.e., Muzeum Narodowe w WarszawieChous(Χους)Mały, pękaty dzban na wino, ok. 3,28 litra100px100pxChous, ok. 420–400 p.n.e., Muzeum BrytyjskieChytra(Χύτρα)Garniec do gotowania100px100pxChytra, ok. VI–IV w. p.n.e.Dejnos, dinos(Δινος)Misa z kulistym dnem do gotowania i mieszania wody z winem100pxDinos, ok. 625–600 p.n.e.Eksaleiptron(Εξάλειπτρον)Puszka na maść100px100pxAttycki czarnofigurowy trójnożny eksaleiptron, ok. 580–570 p.n.e.Eksaleiptron, koton(Εξάλειπτρον, κώθων)Puszka na maść100px100pxEksaleiptron koryncki, ok. 550–500 p.n.e.Epichysis(Επίχυσις)Naczynie na cenne płyny, m.in. olejki lub wonności100px100pxEpichysis, 325–300Epinetron(Επίνητρον)Naczynie używane w tkactwie, ochraniacz na kolano dla tkaczki100px100pxEpinetron, ok. 450 p.n.e.Eschara(Εσχάρα)Terakotowa podstawa do rożna100px100pxEschara, ok. 375–325 p.n.e.Fiale, fiala(Φιάλη)Płaska miseczka używana podczas libacji do ofiarowywania cennych płynów, wonności lub wina na cześć bogów, także „phiale”100px100pxFiale z Cales, III w. p.n.e., Antikensammlung KielGuttus(Γούτος)Niewielkie naczynie na płyn100pxtyp klasyczny100pxGuttus, ok. 420–370 p.n.e.Hydria(Ὑδρία)Duży dzban na wodę o niskiej stopce i pękatym brzuścu100px100pxHydria, 550–500Kados(Κάδος)Naczynie do przechowywania płynów. Miało szeroki otwór i dwa pionowe ucha.100pxKalathos(Κάλαθος)Naczynia szeroko otwarte, służyło jako misa do mycia100px100pxKalathos, ok. 2. poł. X w. p.n.e.Kalpis(Κάλπις)Rodzaj ozdobnej hydrii, naczynie na wodę100px100pxKalpis z przedstawieniem Safony, ok. 510 p.n.e., Muzeum Narodowe w WarszawieKantaros(Κάνθαρος)Kielichowate naczynie z szerokim otworem służące do picia, z dużymi uchwytami100px100pxKantaros, ok. 350–340 p.n.e.Kernos(Κέρνος)Naczynie z doczepionymi mniejszymi, licznymi zbiorniczkami, używane podczas obrzędów na oferty płynne, m.in. ku czci Reji, Demeter, Persefony, Kybele100px100pxKernos, ok. 2000 p.n.e.Kotyle(Κοτύλη)Alternatywna nazwa dla skyfos100px100pxKubek kotyle z sową, V w. p.n.e., Muzeum Narodowe w WarszawieKrater(Κρατήρ)Wysokie naczynie z rozchylonym na zewnątrz wylewem do mieszania wina z wodą100px Krater wolutowy100pxKrater kielichowy czerwonofigurowy z końca IV w. p.n.e., Cabinet des MédaillesKrateriskos(Κρατηρίσκος)Do przechowywania maści i olejków, używany w ceremoniach religijnych100pxKrateriskos, XI w. p.n.e.Kyatos, kyathos(Κύαθος)Używany jako chochla lub czerpak100px100pxAttycki czarnofigurowy kyathos, ok. 550–540 p.n.e.Kyliks(Κύλιξ)Najpopularniejszy rodzaj czarki/kubka używanego do picia100px Chalkidský kylix100pxCzarnofigurowy kyliks attycki, ok. 510–500 p.n.e., Muzeum BrytyjskieLagynos(Λάγυνος)Do przechowywania wody lub wina ()100px100pxLagynos z Cyrenajki, ok. 150–100 p.n.e.Lakaina(Λάκαινα)Głębokie naczynie do picia z dwoma poziomymi uchami przy dnie100px100pxLakońska lakaina, VI w. p.n.e., Metropolitan Museum of ArtLebes(Λέβης)Służył do celów toaletowych100px100pxLebes, VII w. p.n.e.Lebes gamikos(Λέβης γαμικός)Lebes z wiekiem, na stojaku lub cokole, używany w kąpieli weselnej100px100pxLebes gamikos, ok. 460–450 p.n.e.Lekane(Λεκάνη)Miska do mycia rąk z dwoma uchwytami, używana podczas spożywania posiłków100px100pxLekane, ok. 330 p.n.e.Lekanis(Λεκανις)Płytka miska z pokrywką i dwoma poziomymi uchwytami100px100pxAttycki lekanis czerwonofigurowy, ok. 370–360 p.n.e.Lekythos, lekyt(Λήκυθος)Do przechowywania oliwy, również w użyciu toaletowym, od V w. p.n.e. także jako dar ofiarny (przy grobach i kapliczkach)100px100pxAttycki lekythos czarnofigurowy, ok. 490 p.n.e.Lopas(Λοπάς)Płytka patelnia lub talerz do gotowania100px100pxLopas, VII–VILouterion(Λουτήριον)Naczynie do mycia i kąpieli100px100pxAttycki louterion czarnofigurowy, ok. 600–575 p.n.e.Lutrofora albo Lutroforos(Λουτροφόρος)Naczynie rytualne, używane na weselach i pogrzebach100px100pxLutrofora, ok. 330 p.n.e.Lydion(Λύδιον)Naczynie toaletowe służące do przechowywania maści zwanej bakkaris, produkowane w Lidii, na Sycylii, a także w Italii100px100pxJoński lydion, ok. VI w. p.n.e.Mastos(Μαστός)Kubek w kształcie kobiecej piersi, używany do picia100px100pxCzarnofigurowy mastos attycki, 520–510Ojnochoe, oinochoe(Οινοχόη)Do czerpania i nalewania wina, rzadziej wody100px100pxOjnochoe, ok. 625–600 p.n.e.Olpe(ὄλπη)Dzban na oliwę lub wino100px100pxOlpe, ok. 540 p.n.e.Oon(ὠόν)naczynie w kształcie jaja, używane w obrzędach pogrzebowych100px100pxOon, V w. p.n.e.Pelike(Πελίκη)Do przechowywania płynów, także jako urna pogrzebowa100px100pxPelike, ok. 480–470 p.n.e.Perirrhanterion(περιρραντήριον)Okrągły, płytkie naczynie z wodą do rytualnego oczyszczenia, zwykle wykonany z kamienia, rzadziej z wypalonej gliny100px100pxKopia archaicznego perirrhanterionu, ok. VII w. p.n.e.Phormiskos(Φορμίσκος)Rytualny zraszacz do wody lub oleju, może grzechotka100px100pxPhormiskos z okresu hellenistycznego.Pinaks(πίναξ)Tabliczka wotywna100px100pxCzarnofigurowy pinaks attycki, scena z żałobnikami, ok. 560–550 p.n.e.Pitos, pithos(Πίθος)Wysokie naczynie zasobowe100px100pxPithos, Knossos, ok. 1500 p.n.e.Plemochoe(Πλημοχόη)Do przechowywania maści i olejków, używany w ceremoniach religijnych; forma eksaleiptronu na stopce i z pokrywką100px100pxPlemochoe, ok. 550–525 p.n.e.Psykter(Ψυκτήρ)Naczynie umieszczone w kraterze, aby schłodzić wino100px100pxPsykter, ok. 525–500 p.n.e.Pyksis(Πυξίς)Naczynie z przykrywką do przechowywania biżuterii i przyborów toaletowych100px100pxAttycka pyksis czerwonofigurowa, ok. 470–460 p.n.e.Ryton, rhyton(ῥυτόν)Naczynie do picia, również przy rytualnych libacjach100px100pxAttycki czerwonofigurowy ryton z głową barana, ok. 470–460 p.n.e.SitulaNaczynie na wodę lub wino100px100pxApulijska situla czerwonofigurowa, ok. 350 p.n.e.Skyfos(Σκύφος)Naczynie służące do picia100px100pxSkyfos, ok. 430–420 p.n.e.Stamnos(Στάμνος)Do mieszania wina i wody100px100pxAttycki stamnos czerwonofigurowy, ok. 480–470 p.n.e.

Rodzaje i warianty Alabastron

Alabastrony miały kształt gruszkowaty lub cylindryczny, wypukłe dno, niewielki otwór, szeroki płaski wylew. Posiadały niekiedy dwa uchwyty. W Egipcie wyrabiano je z alabastru, stąd nazwa. W Grecji w VII w. p.n.e. powszechne były w użyciu alabastrony korynckie w stylu orientalizującym.

Rodzaje alabastronu

Amfora (rodzaje)

Amfora to większe naczynie ceramiczne o zwężonej szyi i z dwoma przeciwległymi pionowymi imadłami. W amforach przechowywano zarówno płyny (woda, wino) jak i towary sypkie, jak zboże. Wyróżnia się amfory brzuchate (wybrzuszone) i szyjowe, a od nich kolejne formy pochodne.

Amfora brzuchata Forma amfory brzuchatej pojawia się około 700 roku p.n.e. Ze względu na kształt amfory brzuchate dzieli się na: Typ A (ok. 550 p.n.e.), Typ B i Typ C. Niektórzy eksperci zaliczają do tej kategorii również amforę pelike, ale przeważa opinia, iż jest to w zasadzie osobna forma.

Amfora szyjowa U amfor szyjowych, występujących od ok. X w. p.n.e., szyja wyraźnie odcina się od brzuśca.

Amfora z końską głową Istnieje ponad sto takich amfor namalowanych przez różnych artystów. Musiały pełnić specyficzną funkcję, która nie została jeszcze wyjaśniona.

Pelike

Według większości ekspertów jest to osobna forma amfory. Pojawia się pod koniec VI w. p.n.e.

Inne kształty i typy

Pitos

Osobna forma amfory. Pojawia się już w XV w. p.n.e.

Czasem do amfor zaliczane są też: lutrofora (rodzaj hydrii) oraz amforiskos.

Aryballos

Wyróżnia się kilka typów aryballosów, w zalezności od ich kształtu: aryballos koryncki kulisty, aryballos koryncki pierścieniowaty, Aryballos koryncki płaskodenny, aryballos attycki. Formą brzuśca zbliżony jest też lekyt aryballosowy.

Askos

Askosy pojawiły się ok. 480 r. p.n.e. Kształt umożliwia nalewania oleju cienką strugą przy lekkim przechyleniu.

Eksaleiptron

Dwa podstawowe typy (kształty) eksaleiptronu to: zwyczajny i trójnożny. Wyróżnia się formy: plemochoe (forma na stopce) oraz koton (forma bez stopki i pokrywki).

Hydria

Dzban z trzema uchwytami używany do czerpania wody, jako urna popielnicowa i jako urna wyborcza. Wyróżnia się typ koryncki i attycki. Można upatrywać podobieństwa w wazach typu: kalpis oraz lutrofora.

Chytra

Chytra należała do pospolitej starożytnej greckiej ceramiki kuchennej, która charakteryzowała się doskonałą odpornością na ciepło. Ze znalezisk archeologicznych, głównie fragmentarycznych, z różnych regionów Grecji dowiadujemy się, że chytry wykonywano w różnych formach z gliny, na ogół brązowej do czerwonej, czasem szarej do brązowoszarej (w lokalnych wariantach, specyficznych dla miejsca produkcja). Możliwe, że każde greckie miasto miało własną produkcję, gdyż zapotrzebowanie na tego typu naczynia było duże. Według najbardziej rozpowszechnionych form wyróżnia się sześć typów chytry (1a, 1a1, 1b, 1c, 1d, 1e).

Kantaros

Kantaros ma kształt głębokiej miseczki, z pętlowymi uchwytami wychodzącymi z dołu korpusu naczynia i wystającymi wysoko ponad jego brzeg. Archeolodzy wyróżniają kilka typów kantarosu, w zależności od formy czary, występowania lub niewystępowania stopki itp. (typ A, B, C oraz D). Istniały również formy figuralne tego naczynia. W zależności od okresu powstania, mowa jest też o kantarosach czerwonofigurowych i czarnofigurowych.

Krater

Jako naczynie służące do mieszania wina z wodą, krater musiał być odpowiedniej wielkości. Wyróżnia się różne jego formy: dzwonowy, kielichowy, kolumienkowy, wolutowy.

Formy podstawowe

Inne kształty i typy

Kyliks