Szachownica ofiarowana Zygmuntowi III – pochodząca z początku XVII wieku, bogato zdobiona szachownica złożona w darze królowi przez podskarbiego litewskiego Hieronima Wołłowicza.
Historia Hieronim Wołłowicz zapewne od młodych lat przebywał na dworze królewskim. Niektóre źródła historyczne podają, że jeździł z Zygmuntem III do Szwecji i „wszystkich trudów jego i niebezpieczeństw był nierozdzielnym towarzyszem”. O tym, że Wołłowicz mógł być częstym partnerem do gry w szachy dla króla, świadczy dedykacja, którą darczyńca umieścił po bokach szachownicy: HAEC TIBI MILITAE SIMULACRA PEDESTRIS EQUESTRIS OFFERO PRO MERITIS VIR GENEROSE TUIS SAEPIVS HIS ANIMVM RECREATQ[UE] TVIQ[UE] CLIENTIS H[IERONIMI] V[OŁOVICZ] S[UBTESAURARII] IN[STIGATORIS] G[ENERALIS] L[ITUANIAE] QVOTIES LVSERIS ES T[UNC] [ME]MOR ANNO 160. W tłumaczeniu fragment ten brzmi: „Te wojskowe posążki piechoty i konnicy ofiarowuję tobie mężu szlachetny za twoje zasługi, często odświeżaj nimi umysł swój i twojego poddanego Hieronima Wołłowicza podskarbiego [i] instygatora wielkiego litewskiego. Ilekroć zagrasz, wówczas wspomnij. Anno 160”Tłumaczenie za: .
Losy szachownicy po śmierci monarchy nie są do końca znane. W XIX wieku znajdowała się w zbiorach niemieckich. Świadczy o tym fragment naklejonej na odwrocie kartki z napisem gotykiem po niemiecku, stwierdzającym, że jest to dar Hieronima Wołłowicza dla króla Zygmunta III, oraz z datą 1608. Następnie trafiła do zbiorów kolekcjonera Tadeusza Wierzejskiego, a w 1928 roku do zbiorów wawelskich jako dar Towarzystwa Przyjaciół Wawelu. W 1939 roku szachownica, wraz z najcenniejszymi zabytkami została ewakuowana do Kanady. Powróciła do muzeum w 1959 roku. Stanowi cenny zabytek, który świadczy o kulturze dworu Zygmunta III Wazy.
Szachownica prezentowana na wystawie „Nowy Skarbiec Koronny” stała się centralnym obiektem w sali wystawowej nazwanej Kunstkamerą oraz inspiracją dla aranżacji jej przestrzeni.
Opis lewo|mały|291x291px|Widok szachownicy z góry Środkowe pole szachownicy zostało wyłożone hebanem i kością słoniową. Po bokach, między dwoma listewkami z kości słoniowej, znajdują się płytki wykonane z bursztynu. Tam kryją się napisy i herby, m.in. Zygmunta III Wazy oraz darczyńcy, czyli Hieronima Wołłowicza, a także dedykacja dla króla.
Jedną z wyróżniających cech zdobienia szachownicy są motywy nawiązujące do antycznych i klasycyzujących utworów oraz przedstawień dotyczących gry w szachy. Według Marii Bernasikowej uszkodzona, niezachowana w pełni dekoracja figuralna to przedstawienie nimfy Scacchidy z poematu Marca Gerolama Vidy. Poemat traktuje o pierwszej rozgrywce szachowej, która miała miejsce na Olimpie, po uczcie weselnej Oceana z Ziemią w obecności wszystkich bogów olimpijskich. Po szczęśliwym zwycięstwie Merkurego nad Apollinem, Jowisz postanowił nauczyć ludzi gry w szachy. Wykonanie tego zadania polecił nimfie Scacchidzie, najpiękniejszej z Seriad żyjących w rzece Serii, oraz jej towarzyszkom; w tym też celu ofiarował jej wykładaną złotem i srebrem szachownicę oraz bierki. Utwór ten sparafrazował Jan Kochanowski w opublikowanym w latach 1562–1566 poemacie Szachy.
Innym nawiązaniem do klasyki jest cytat z III księgi poematu Artis amatoriae Owidiusza, który umieszczono w bocznych pasach szachownicy, pod przezroczystymi płytkami z bursztynu. Słowa wydrapano na folii srebrnej pokrytej farbą. Przytoczony fragment jest poświęcony omówieniu znaczenia gier rozrywkowych w życiu człowieka. Napis umieszczony na szachownicy głosi: TVNC SVMVS | INCAVTI STUDIOQ(VE) | APERIMUR IN IPSO || NVNDAQVE PER | LVSVS PECTORA | NOSTRA PATENT || CRIMINA DICVNTVR | RESONAT | CLANGORIBUS | AETHER || INVOCAT IRATOS | ET SIBI | QVISQVE DEOS ||, w tłumaczeniu: „Grając stajemy się nieodpowiedzialni za czyny, odsłaniają się nasze charaktery, poprzez grę dusza nasza się obnaża. Czyni się sobie wyrzuty, krzyki przeszywają powietrze, każdy wzywa dla siebie zagniewanych bogów”.
Przypisy
Kategoria:Zbiory Zamku Królewskiego na Wawelu Kategoria:Szachy w Polsce