Tąpnięcie – wyrzucenie materiału skalnego do wyrobiska lub zniszczenie jego obudowy wywołane gwałtownym rozładowaniem energii potencjalnej sprężystości skał. Jest jednym z zagrożeń naturalnych występujących w górnictwie. Często błędnie utożsamiane z każdym wstrząsem sejsmicznym pochodzenia górniczego.
Definicja wg Wyższego Urzędu Górniczego: Tąpnięcie – zjawisko dynamiczne spowodowane wstrząsem górotworu, w wyniku którego wyrobisko lub jego odcinek uległo gwałtownemu zniszczeniu lub uszkodzeniu, w następstwie czego nastąpiła całkowita lub częściowa utrata jego funkcjonalności lub bezpieczeństwa jego użytkowania.
Kumulowanie energii sprężystej, w górotworze następuje jedynie w skałach sprężystych. Opracowano wiele metod oceny skłonności skał do tąpań. W ocenie skłonności do tąpań stosuje się analizę przedzniszczeniowej charakterystyki naprężeniowo-odkształceniowej, oraz pełnej charakterystyki zarówno przedkrytycznej, jak i pokrytycznej. Wskaźniki opisujące właściwości skał dzielone są na kilka grup (odkształceniowe, wytrzymałościowe, energetyczne, reologiczne). Jednym ze wskaźników, który uzyskuje się na podstawie jednoosiowego ściskania i ma praktyczne zastosowanie do oceny skłonności węgla do tąpań, jest energetyczny wskaźnik naturalnej skłonności do tąpań WET.
Eksploatacja górnicza (czyli w przypadku górnictwa głębinowego drążenie korytarzy) narusza pierwotną równowagę górotworu. W pobliżu wyrobisk dochodzi do zwiększenia pierwotnych naprężeń wynikających z ciężaru wyżej leżących warstw, a w przypadku przekroczenia wytrzymałości skały na ściskanie, następuje zniszczenie jej struktury (czyli zgniecenie), które zapoczątkowuje bardzo gwałtownie przebiegający proces lawinowy kruszenia skał i rozładowywania nagromadzonej energii sprężystej. Przebieg tąpnięcia zbliżony jest do odpalenia w skałach materiału wybuchowego.
Pierwsze tąpnięcie miało miejsce w kopalni rudy w Derbyshire w Anglii w XVIII w. W Polsce tąpania występują od ponad 100 lat w kopalniach węgla kamiennego i od ponad 50 lat w kopalniach rudy miedzi.
Typy tąpnięć O zaliczeniu tąpnięcia do danego typu decyduje położenie ogniska wstrząsu: Tąpania pokładowe Tąpania stropowe Tąpania spągowe
Tąpnięcia w Polsce
Największe tąpnięcia w Polsce (pow. 3 stopni w skali Richtera) odczuwalne na powierzchni w XXI wieku: Kolejność (wg siły) Kopalnia Obszar epicentralny – miasta Siła (Skala Richtera) Data/Godzina Uwagi1KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin4.908.07.2020 07:18Zakwalifikowane jako odprężenie górotworu 2 KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin4.8 29.01.2019 13:53Komunikat w sprawie wstrząsu w ZG Rudna 3 KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin4.6 19.03.2013 22:09Górnicy odnalezieni. "Wszyscy żyją" 4 KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin4.4 29.11.2016 21:09 5 KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin4.1 22.08.2023 09:38 6 KWK Wujek „Śląsk”Katowice – Chorzów – Zagłębie Dąbrowskie4.0 18.04.2015 00:16 7 KWK BudrykOrnontowice3.9 13.01.2020 14:34 8 KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin3.8 12.01.2019 09:58EMSC-CSEM raport 8 KWK JaninaChrzanów - Libiąż – Trzebinia - Żarki3.8 30.09.2015 11:13 Tąpnięcie w kopalni „Janina” w Libiążu. 8 KWK Rydułtowy-AnnaRydułtowy – Radlin – Wodzisław3.8 13.01.2005 18:34EMSCTo było straszne, Nowiny Wodzisławskie 3/2005. 9 KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin3.7 18.01.2019 05:44EMSC-CSEM raport 9 KWK BudrykOrnontowice3.7 8.11.2018 20:23EMSCWstrząs na Śląsku! Silne tąpnięcie w kopalni Budryk odczuły Rybnik, Orzesze, Tychy, Zabrze, Gliwice i inne miasta, dziennikzachodni.pl, 9 listopada 2018 10 KWK BielszowiceRuda Śląska3.6 18.01.2018 11:39 11 KWK Rydułtowy Rydułtowy – Pszów – Wodzisław 3.5 22.01.2019 23:33Tąpnięcie w kopalni Rydułtowy. Nie żyje 1 górnik. 11 KWK Bobrek Bytom3.5 03.06.2016 08:42Mocny wstrząs w Bytomiu i okolicy: Zakołysało budynkami 11 KWK Wujek Katowice3.5 26.05.2014 20:42 11 KWK CentrumBytom – Radzionków – Ruda Śląska3.5 12.12.2008 23:45Górny Śląsk: silny wstrząs ziemi- Onet.pl - Wiadomości 12 KWK ZofiówkaJastrzębie-Zdrój – Żory, Wodzisław Śląski3.42 05.05.2018 10:58Katastrofa górnicza w kopalni Zofiówka 13 KWK Bobrek-Piekary Bytom – Tarnowskie Góry – Zabrze – Zbrosławice3.4 23.04.2018 10:55 13 KWK MarcelWodzisław Śląski3.4 08.03.2012 20:20• Wstrzas-w-kwk-marcel-26-letni-gornik-nie-zyje 14 KWK Janina Chrzanów - Libiąż - Trzebinia3.3 24.12.2022 04:51 14 KWK Bobrek-Centrum Bytom 3.3 21.11.2012 05:22European-Mediterranean Seismological Centre 14 KWK Bobrek-Centrum Bytom 3.3 19.07.2011 18:06WUG Tąpnięcia w 2011 roku 15 KWK Janina Chrzanów - Libiąż - Trzebinia3.21 23.11.2022 16:52 16 KWK Janina Chrzanów - Libiąż - Trzebinia3.2 15.12.2022 02:55 16 KWK MarcelMarklowice-Wodzisław Śląski 3.2 08.02.2019 03:10https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=743687 Dane EMSC [dostęp 2019-02-08] 16 KWK Murcki-StaszicKatowice3.2 17.09.2018 13:08 16 KWK Rydułtowy-Anna Rydułtowy 3.2 30.03.2011 04:023,2 w skali Richtera - tynk leciał na głowy • Nowiny.pl 16 KWK PiastBieruń3.2 09.02.2010 20:10Silny wstrząs w kopalni Piast w Bieruniu 17 KWK Janina Chrzanów - Libiąż - Trzebinia3.1 24.06.2021 03:27 17 KWK Janina Chrzanów - Libiąż - Trzebinia3.1 09.06.2021 02:53 17 KWK Janina Chrzanów - Libiąż - Trzebinia3.1 05.03.2021 21:20 17 KWK Murcki-StaszicKatowice3.1 05.09.2017 04:45 17 KWK Rydułtowy-Anna Rydułtowy 3.1 07.06.2013 01:12Znowu tąpnęło w kopalni Rydułtowy-Anna. nowiny.rybnik.pl [dostęp 2013-06-09]18KWK JaninaChrzanów - Libiąż - Trzebinia3.023.03.2023 01:10 18 KWK Janina Chrzanów - Libiąż - Trzebinia3.0 05.08.2021 18:02 18 KWK WieczorekKatowice3.0 10.03.2013 15:02Silny wstrząs w kopalni Wieczorek w Katowicach 18 KWK Rydułtowy-Anna Rydułtowy 3.0 05.02.2010 12:50
Zobacz też
Aktywna profilaktyka tąpaniowa Odprężenie górotworu
Przypisy
Kategoria:Eksploatacja górnicza