Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej – granica państwowa między Polską a Niemcami po II wojnie światowej ustalona wstępnie przez aliantów na konferencji jałtańskiej i wprowadzona w życie na mocy umowy poczdamskiej ogłoszonej 2 sierpnia 1945 r. Stanowi zachodnią granicę Polski i wschodnią Niemiec. thumb|Początek granicy – styk Polski, Czech i Niemiec thumb|Granica nad rzeką Nysą, brzeg po stronie niemieckiej thumb|Przesunięcie granic Polski w wyniku II wojny światowej; granica na Odrze i Nysie zaznaczona na zielono
Przebieg thumb|left|Początek granicy – trójstyk granic Polski, Czech i Niemiec W południowym swoim odcinku granica zaczyna się u trójstyku (znak graniczny nr 1P) – zbiegu granic trzech państw (Polski, Niemiec i Czech) na południe od Porajowa, następnie przebiega wzdłuż Nysy Łużyckiej pozostawiając po polskiej stronie tzw. „worek żytawski” (zwany też „turoszowskim”).
Nysa Łużycka dzieli kilka nadrzecznych miejscowości: Żytawa/Porajów, Görlitz/Zgorzelec, Bad Muskau/Łęknica Forst/Zasieki i Brożek, Guben/Gubin.
Nysa Łużycka kilkanaście kilometrów na północ od Gubina uchodzi do Odry; od tego miejsca to jej nurtem granica biegnie w dół przez następne ok. 200 km – do okolic Gryfina (od Widuchowej, gdzie Odra rozdziela się i tworzy rozlewiska, granica biegnie Odrą Zachodnią).
Na odcinku odrzańskim granica dzieli miejscowości: Frankfurt nad Odrą/Słubice, Küstrin-Kietz/Kostrzyn nad Odrą.
thumb|Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej Poniżej Gryfina granica odbija w kierunku północnym od skręcającej na wschód rzeki Odry i biegnie od niej bardziej południkowo, wzdłuż skraju Wzniesień Szczecińskich i Równiny Wkrzańskiej, na zachód od polskich miejscowości Rosówek, Kołbaskowo, Barnisław, Bobolin, Lubieszyn, Buk, Stolec, Rybocin, Poddymin, Dobieszczyn i Myślibórz Wielki, dzieli południkowo Jezioro Myśliborskie Wielkie oraz biegnie dalej wzdłuż koryta Myśliborki aż do jej ujścia do Jeziora Nowowarpieńskiego, przez co pozostawia po polskiej stronie tzw. cypel szczeciński ze Szczecinem, Policami i Nowym Warpnem. Następnie dzieli południkowo na dwie części wody Jeziora Nowowarpieńskiego i Zalewu Szczecińskiego, dochodząc na zachód od Kanału Piastowskiego i Świny do wyspy Uznam i przecinając ją z pozostawieniem po stronie polskiej miasta Świnoujścia, po czym biegnie poprzez wody morskie Zatoki Pomorskiej i kończy się, osiągając granicę strefy morza terytorialnego na Bałtyku.
Historia kształtowania się obecnej granicy Okres przedwojenny thumb|Przesunięcie granic Polski w wyniku II wojny światowej; Linia Curzona zaznaczona na niebiesko Chociaż granica polsko-niemiecka w oparciu o Odrę i Nysę Łużycką powstała po II wojnie światowej, to już na przełomie XIX i XX w. rodzący się polski ruch narodowy zaczął analizować, jaki kształt powinny przybrać granice odrodzonej Polski. W reakcji na uwidaczniający się brak możliwości odbudowania Polski automatycznie w granicach przedrozbiorowych wykształciła się m.in. tzw. myśl zachodnia, która za cel stawiała sobie uzyskanie dla Polski ziem znajdujących się pod panowaniem niemieckim. W 1887 r. Jan Ludwik Popławski wskazywał na konieczność włączenia do Polski Prus Wschodnich oraz rejonów Poznania, Gdańska i Opola. Roman Dmowski w pierwszych latach XX wieku skonkretyzował program Narodowej Demokracji domagając się dla Polski jedynie ziem etnicznie polskich: Pomorza Nadwiślańskiego, Wielkopolski, Prus Wschodnich i Górnego Śląska. Taki sam program przedstawił także ideolog ruchu ludowego Bolesław Wysłouch.
Już Joachim Lelewel przypominał przebieg granic zachodnich z panowania pierwszych Piastów i wskazywał konieczność posiadania Śląska i granicy opartej o Odrę. Rzekę Odrę jako granicę zachodnią w 1901 r. wskazywał Popławski. Granicę na Nysie Łużyckiej jako pierwszy postulował Wacław Nałkowski w 1912 r., podkreślając strategiczny charakter rzeki jako łączącej miejsca, w których najbardziej zbliżają się do siebie Sudety i Bałtyk. Wcześniej, w 1888 r., podkreślał już znaczenie Odry jako granicy w epoce pierwszych Piastów.
W 1914 r. pojawiły się rosyjskie projekty ustanowienia linii granicznej na linii Odry i Nysy Łużyckiej (plan Sazonowa), zakładające utworzenie autonomicznej Polski. Pod koniec I wojny światowej endecy w swoich postulatach ograniczyli się do starań o Wielkopolskę, Pomorze Gdańskie, Mazury i Górny Śląsk, niemniej Alfons J. Parczewski postulował w 1919 r., by do Polski przyłączyć także fragment Dolnego Śląska obejmujący Brzeg, Międzybórz, Namysłów, Oławę, Syców, Trzebnicę oraz części powiatów: głogowskiego i zielonogórskiego, ponadto pogranicze pomiędzy Pomorzem Gdańskim i Tylnym (ziemię lęborsko-bytowską oraz dawne starostwo drahimskie), a także część Pomorza Tylnego obejmującą ziemię słupsko-sławieńską. Jednocześnie jeszcze w 1919 r. Józef Dąbrowski wyrażał obawę przed włączaniem do Polski zbyt wielu ziem zamieszkanych przez ludność niemiecką.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego debaty o zmianach granic także miały charakter czysto akademicki, polski rząd nie zgłaszał bowiem roszczeń terytorialnych względem Niemiec i starał się utrzymywać z nimi jak najlepsze stosunki. Niemniej pojawiały się sugestie, że oparcie granicy z Niemcami na Odrze byłoby dla Polski korzystne. Chętnie przywoływano przy tej okazji zasięg państwa Bolesława Chrobrego. Postulaty takie uznawano jednak za nierealne. Teodor Tyc opisując granice państwa wczesnopiastowskiego podkreślił w 1925 r. naturalny charakter granicy na Odrze i Sudetach. Stanisław Pawłowski natomiast wskazywał na brak naturalnych barier na ówczesnych granicach, jako że rzeki takie jak Odra i Barycz znajdowały się poza granicami Polski. W 1933 r. Zygmunt Wojciechowski stworzył koncepcję ziem macierzystych Polski, których posiadanie uważał za niezbędne dla bezpieczeństwa państwa: w tym Pomorza ze Szczecinem, Śląska z Wrocławiem i ziemi lubuskiej..
II wojna światowa Postulaty polskie Od początku II wojny światowej wskazywano na konieczność zmiany granic i wytyczenia granicy lepszej do obrony, tj. krótszej. Pierwszym ugrupowaniem, które podniosło postulat objęcia ziem po Odrę i Nysę Łużycką była założona w październiku 1939 r. konspiracyjna endecka organizacja Ojczyzna. Pierwsze oficjalne roszczenia terytorialne władze polskie zgłosiły w listopadzie 1940 r., a obejmowały one niemiecki Górny Śląsk, Gdańsk oraz Prusy Wschodnie. Postulat ten potwierdziła uchwała rządu z grudnia 1942 r. Również Delegatura Rządu na Kraj wskazywała w tym czasie również na konieczność przyłączenia Pomorza po Kołobrzeg. W marcu 1944 r. Rada Jedności Narodowej w swojej deklaracji „O co walczy Naród Polski?” postulowała włączenie do Polski całych Prus Wschodnich, Gdańska, Pomorza po ujście Odry, ziem pomiędzy Notecią a Wartą oraz niemieckiej części Górnego Śląska wraz z „odpowiednim pasem bezpieczeństwa”. W ten niejednoznaczny sposób RJN oficjalnie odpowiedziała się za ustanowieniem zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej.
Również polscy komuniści od początku powstania PPR opowiadali się za szerokimi nabytkami terytorialnymi na zachodzie, w odróżnieniu jednak od innych środowisk łączyli ten postulat ze zrzeczeniem się praw do Kresów Wschodnich. Deklaracja programowa Związku Patriotów Polskich z 1943 r. obejmowała granicę na Odrze oraz przyłączenie całego Śląska..
Rokowania mocarstw Pierwszym przywódcą zagranicznym, który zaproponował przesunięcie granicy polsko-niemieckiej na zachód był Józef Stalin, a propozycja taka padła w grudniu 1941 r. Polski rząd słusznie obawiał się jednak, że zmiany terytorialne na zachodzie mają mieć charakter rekompensaty za stratę Kresów Wschodnich, dlatego propozycję przyjęto wstrzemięźliwie i zadeklarowano tylko konieczność włączenia do Polski Prus Wschodnich i Gdańska. Faktycznie kilka dni później taką propozycję przywódcy ZSRR złożyli Wielkiej Brytanii. Stanowiska brytyjskie i amerykańskie w kwestii powojennej granicy (zarówno zachodniej, jak i wschodniej) zostało ukształtowane w przededniu konferencji teherańskiej i zakładało przesunięcie kraju na zachód. W 1943 r. na konferencji w Teheranie Winston Churchill zaproponował ustalenie granicy Polski na Odrze, stwierdzając jednak, że jej szczegółowy przebieg trzeba będzie dopiero uzgodnić.
W styczniu 1944 r. o wytyczeniu granicy wzdłuż Nysy Łużyckiej i Odry (ale ze Szczecinem w Niemczech) zdecydował Józef Stalin, a w lipcu podpisał z polskimi komunistami umowę, zgodnie z którą ZSRR miał poprzeć postulat granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Bardziej zachowawcze były pierwsze manifesty PKWN, które w kwestii granic zachodnich obejmowały jedynie obszar Pomorza po Odrę, niemieckiego Górnego Śląska i Prus Wschodnich.
Na konferencji jałtańskiej wielka trójka, arbitralnie ustanawiając powojenny podział Europy, przychyliła się do żądań Stalina utrzymania przez ZSRR jego zdobyczy terytorialnych powziętych kosztem Polski. Granicę pomiędzy Polską a ZSRR ustanowiono w oparciu o zaproponowaną ćwierć wieku wcześniej w 1920 r. linię demarkacyjną rozdziału wojsk sowieckich i polskich zwaną linią Curzona, toteż Wileńszczyzna, większość Zachodniej Białorusi z Brześciem nad Bugiem, Baranowiczami i Grodnem oraz Zachodniej Ukrainy z Lwowem, Stanisławowem i Tarnopolem pozostały w rękach ZSRR, zaś Polska utrzymała z terenów dawnej Litwy i Rusi jedynie Suwalszczyznę, większość Podlasia z Białymstokiem i Drohiczynem, fragment Polesia z Białą Podlaską, fragment ziemi bełskiej z Lubaczowem, Chełmszczyznę (w tym wschodnią Zamojszczyznę z Zamościem i Hrubieszowem), Rzeszowszczyznę, ziemię przemyską (bez Chyrowa) oraz ziemię sanocką. Decyzja wielkiej trójki skutkowała tym, że Polacy zamieszkali na Kresach Wschodnich, chcąc żyć w państwie polskim, musieli opuścić zamieszkiwane przez siebie tereny i przenieść się wraz ze wszystkim, co udało im się zabrać ze sobą, na zachód.
Jako rodzaj „rekompensaty” zdecydowano przyznać Polsce pozostałe przy Niemczech części zaboru pruskiego, tj. nienależące do Polski części Pomorza Gdańskiego (byłe Wolne Miasto Gdańsk z Gdańskiem, Sopotem, Nowym Dworem Gdańskim i Nowym Stawem, Człuchów, dawne starostwo drahimskie z Czaplinkiem oraz ziemię lęborsko-bytowską z Łebą, Lęborkiem i Bytowem), Krajny (z Człopą, Wałczem, Piłą, Krajenką, Miasteczkiem Krajeńskim, Wieleniem, Jastrowiem, Złotowem, Tucznem i Debrznem), Wielkopolski (z Trzcianką, Krzyżem, Międzyrzeczem, Skwierzyną, Santokiem, Bledzewem, Czarnomyślem, Gościkowem, Trzcielem, Babimostem, Kargową, Zbąszynkiem i Wschową), niemiecką część Górnego Śląska z Zabrzem, Gliwicami i Opolem (ale bez czeskiego Zaolzia anektowanego przez Polskę po układzie monachijskim) oraz południową część Prus, tj. Warmię (z Olsztynem, Braniewem, Barczewem, Fromborkiem, Ornetą i Lidzbarkiem Warmińskim), Mazury (z Ełkiem, Mrągowem, Giżyckiem, Oleckiem, Ostródą, Olsztynkiem, Miłomłynem, Nidzicą, Wielbarkiem i Szczytnem), Powiśle (z Elblągiem, Tolkmickiem, Malborkiem, Sztumem, Dzierzgoniem, Kwidzynem, Iławą, Suszem, Prabutami, Kisielicami i Zalewem), Hockerlandię (z Morągiem, Pasłękiem, Miłakowem i Młynarami) oraz fragment Małej Litwy (z Gołdapią), a ponadto inne terytoria leżące przed II wojną światową w granicach Niemiec: fragment niemieckiego Pomorza Przedniego (ze Szczecinem, Świnoujściem, Wolinem, Policami, Nowym Warpnem i Goleniowem), całe Pomorze Tylne (ze Stargardem, Kołobrzegiem, Koszalinem i Słupskiem), prawobrzeżną ziemię lubuską z Gorzowem i Kostrzynem, prawobrzeżne Łużyce, Dolny Śląsk z Wrocławiem, Legnicą i Zieloną Górą, a także ziemię kłodzką. Koncepcja tak ustanowionej granicy opierała się m.in. na dążeniu do maksymalnego skrócenia polsko-niemieckiej linii granicznej. Argument ten był często później przedstawiany przy okazji porównywania nowej granicy do przebiegu granic Polski sprzed 1939 roku, kiedy terytorium Polski wraz z Wolnym Miastem Gdańskiem otoczone było przez terytoria niemieckie z aż trzech stron, umożliwiając Niemcom we wrześniu 1939 r. inwazję ze wszystkich tych kierunków.