T-34 – radziecki czołg średni produkowany w latach 1941–1958.
W chwili pojawienia się na froncie II wojny światowej stanowił zaskoczenie dla Niemców ze względu na duży kaliber armaty i grubość pancerza (pochyły pancerz czołowy). Miał opinię pojazdu, którego wykorzystanie znacząco wpłynęło na przebieg wojny. Początkowo produkowany w Charkowskiej Fabryce Parowozów im. Kominternu, był podstawą uzbrojenia radzieckich sił pancernych w latach 1941–1945. Podczas wojny był pojazdem pancernym wyprodukowanym w największej liczbie egzemplarzy. Był też drugim, pod względem wielkości produkcji, czołgiem wszech czasów – po swoim następcy, czołgu serii T-54/55. W 1996 roku T-34 był nadal używany przez 27 państw świata.
Czołg T-34 powstał jako rozwinięcie serii czołgów pościgowych (szybkobieżnych) BT. Zastąpił w eksploatacji pojazdy: BT-5, BT-7 oraz czołg wsparcia piechoty T-26. Wyróżniał się solidnym pancerzem i dużą siłą ognia. Początkowo jego skuteczność w polu walki była niska z powodu nieergonomicznego rozmieszczenia załogi i braku radiostacji. Zastosowanie dwuosobowej wieży wymagało od dowódcy czołgu obsługiwania celownika armaty, czyli pełnienia funkcji działonowego (cecha charakterystyczna dla wielu czołgów tego okresu). Takie rozwiązanie było mniej efektywne od rozmieszczenia załóg nowych niemieckich czołgów, których wieże mieściły trzyosobową obsadę (dowódcę, działonowego i ładowniczego).
Projekt i konstrukcja czołgu były stale modernizowane. Poprawiano jego osiągi i zmniejszano koszty produkcji. Pojawiały się też jego nowe wersje. Z początkiem 1944 roku na polach bitewnych pojawił się T-34-85, z potężniejszym działem kalibru 85 mm oraz wieżą zaprojektowaną dla trzech czołgistów.
Historia produkcji Projekt „Nie mieliśmy niczego podobnego” – Friedrich von Mellenthin – Na podstawie pamiętników von Mellenthina, opublikowanych po raz pierwszy w roku 1956..
Przed rokiem 1939 do najliczniejszych czołgów radzieckich należały: czołg lekki T-26 i seria czołgów pościgowych BT. T-26 był powolnym czołgiem piechoty, zaprojektowanym w celu dotrzymania kroku jej żołnierzom. Czołgi BT były tzw. czołgami szybkimi, przeznaczonymi do walki z innymi pojazdami tego typu. Na polu walki miały wykonywać zadania należące dawniej do kawalerii. Oddziały wyposażone w te pojazdy miały dokonywać szybkich, zaskakujących manewrów oskrzydlających pozycje obronne przeciwnika. Oba charakteryzowały się słabym opancerzeniem. Wytrzymywały ostrzał broni strzeleckiej, jednak były podatne na pociski rusznic i armat przeciwpancernych. Stanowiące ich napęd silniki benzynowe łatwo ulegały pożarom. Czołgi były konstrukcjami opartymi na projektach innych krajów z przełomu lat 20. i 30. XX w.: T-26 bazował na konstrukcji brytyjskiego czołgu Vickers E. BT powstały na bazie projektu amerykańskiego inżyniera Waltera Christie.
15 sierpnia 1937 roku dowództwo Armii Czerwonej podjęło decyzję o utworzeniu biura konstrukcyjnego w Charkowskiej Fabryce Parowozów (ChPZ) w Charkowie, w celu skonstruowania następcy czołgów BT. Na szefa biura został wyznaczony inżynier wojskowy 3. rangi, Adolf Dik, który opracował kluczowe dla projektu szkice nowo tworzonej maszyny. Jesienią jednak Dik, wraz ze swym zespołem, został aresztowany przez NKWD i zesłany do łagru, a dalsze prace nad prototypem przydzielono inżynierowi Michaiłowi Koszkinowi. Prototypowy czołg, nazwany A-20, został wyposażony w 25-milimetrowy pancerz, działo 45 mm i nowy model dwunastocylindrowego silnika wysokoprężnego W-2, napędzanego mniej łatwopalnym olejem napędowym. Miał także 8x6-kołowy wymienny układ jezdny (w przeciwieństwie do 8x2 czołgów BT), który pozwalał na jazdę kołową bez gąsienic. Cecha ta w znacznej mierze wpływała na trwałość podwozi czołgów tego typu. Prototypowe pojazdy na płaskim terenie rozwijały prędkość do 85 km/h. Nie miało to jednak przełożenia na skuteczność bojową, a silnik znacznie podnosił ciężar pojazdu. W późniejszym okresie uznano to za marnotrawstwo przestrzeni wewnątrz wozu. W konstrukcji A-20 wykorzystano także pozytywne doświadczenia z prac (projekty BT-IS i BT-SW-2) nad pochyłym pancerzem. Ustawione pod dużym kątem płyty pancerne powodowały większe prawdopodobieństwo załamania toru lotu (tzw. rykoszetu) pocisków przeciwpancernych niż pancerz pionowyJaziw, D.; Chocron, S.; Anderson Jr., C.E.; Grosch, D.J.. „Pochyła penetracja w ceramicznych celach”. Przebieg 19. Międzynarodowej Konferencji Na Temat Balistyki IBS 2001, Interlaken, Szwajcaria, 1257–1264.. Rozwiązanie to (pochyły pancerz czołowy) zastosowali Niemcy w Panterze i Tygrysie. Taka konstrukcja jednakże zmniejszała ilość miejsca wewnątrz czołguWojna REVUE numer specjalny 6/2018, s. 38..
thumb|A-8 (BT-7M), A-20, T-34 Model 1940 i Model 1941
Koszkin uzyskał aprobatę Stalina na stworzenie drugiego prototypu, lepiej opancerzonego i uzbrojonego, tzw. „czołgu uniwersalnego”Istniał jeszcze nowoczesny następca czołgu piechoty T-26, zaprojektowany przez brygadę leningradzką, ale projekt został odrzucony z powodu wysokich kosztów produkcji i złożonej konstrukcji. Około 69 lekkich czołgów piechoty T-50 zostało zbudowanych w syberyjskim Omsku zimą 1941 roku, ale wtedy tysiące T-34 ruszyło na pole bitew, a koncepcja czołgów piechoty została zapomniana.. Nazwano go A-32, od 32-milimetrowego pancerza przedniego. Miał działo 76,2 mm oraz taki sam model silnika (W-2). Czołgi były testowane na poligonie w Kubince w 1939 roku. Udowodniono, że cięższy A-32 jest równie mobilny jak A-20. Cięższa wersja A-32 z 54-milimetrowym przednim pancerzem i szerszymi gąsienicami została przyjęta do produkcji pod oznaczeniem T-34. Oznaczenie to nawiązywało do roku 1934, kiedy Koszkin zaczynał formułować założenia projektu przyszłego czołgu (a także uczczenia dekretu nakazującego zwiększenie sił pancernych).
Dwa prototypy T-34 zostały ukończone w styczniu 1940 roku. Przejechały wyczerpującą, 2000-kilometrową trasę z Charkowa do Moskwy (demonstracja dla przywódców ZSRR) i dalej pod Linię Mannerheima. Planowano użycie pojazdów w toczącej się właśnie wojnie z Finlandią. W rejon walk dotarły one jednak już po ich zakończeniu. Powróciły do Charkowa przez Mińsk oraz Kijów na przełomie kwietnia i maja 1940 roku. Usterki wykryte w zawieszeniu po jeździe testowej zostały poprawione – Zawiera wiele zdjęć i szkiców koncepcyjnych, pokazujących drobiazgowo różnice pomiędzy modelami T-34.. Sprzeciw dowództwa oraz obawy o duże koszty produkcji zostały ostatecznie zlekceważone przez władze polityczne. Pierwsza seria produkcyjna nowych czołgów została ukończona we wrześniu 1940 roku. W tym czasie wstrzymano w ChPZ produkcję czołgów T-26, BT oraz kilkuwieżowego czołgu średniego T-28 i jego następcy T-29. Koszkin zmarł na zapalenie płuc na skutek wyczerpania jazdą z Charkowa do Moskwy. Na czele biura konstrukcyjnego zastąpił go twórca zawieszenia T-34 – Aleksandr Morozow.
T-34 miał zawieszenie Christiego, użyte wcześniej w czołgach BT. Został jednak pozbawiony możliwości jazdy na kołach. Miał solidny pancerz, mocny silnik i szerokie gąsienice. Początkowa wersja była wyposażona w działo 76,2 mm. Była często nazywana T-34/76 (pierwotnie oznaczenie niemieckie). W 1944 roku rozpoczęto produkcję drugiej głównej wersji czołgu – T-34-85. Miała ona większą wieżę, wyposażoną w działo kalibru 85 mm.
Prototypy poddano testom porównawczym na poligonie w Kubince w sierpniu 1940 r. wraz z zakupionym w Niemczech czołgiem Panzerkampfwagen III Ausf. F. Radziecka konstrukcja przewyższała go opancerzeniem i uzbrojeniem, ale PzKpfw III dysponował lepszą optyką, konstrukcją luków ewakuacyjnych, skrzynią biegów i systemem chłodzenia silnika. Podczas testów prędkości PzKpfw III okazał się być o ponad 20 km/h szybszy od T-34. Był też dużo tańszy i bardziej ergonomiczny od radzieckiego czołgu, zachowywał się też znacznie ciszej – podczas gdy PzKpfw III słyszano z odległości 150-200 metrów, to T-34 był słyszany już z dystansu 500 metrów..
T-34-76 był w 1941 pod wieloma względami najlepszym czołgiem na świecie, ale miał też wady, szczególnie problemy z niezawodnością mechaniczną i trwałością, między innymi gąsienic. Problemy mechaniczne dotyczyły układów kierowniczych, skrzyni biegów i sprzęgła-hamulca. W pierwszych modelach skrzynia biegów w T-34 miała cztery biegi do przodu i wsteczny, a późniejsza skrzynia miała pięć biegów do przodu i wsteczny. Słabą stroną była ograniczona widoczność, jaką załoga czołgu miała na zewnątrz swojego czołgu. Aż do modelu 1943 brakowało mu kopuły dowódcy. Nie wszystkie czołgi były wyposażone w radiostacje, co utrudniało dowodzenie i zmniejszało ich skuteczność w walce.
Średni przebieg międzyremontowy T-34 podczas wojny nie przekraczał 200 km. Uważano to za wystarczające, gdyż średni czas życia czołgu na froncie był znacząco krótszy. Na przykład w 1942 wynosił zaledwie 66 km.
Uruchomienie i utrzymanie produkcji thumb|Oryginalny T-34 Model 1940 można rozpoznać po nisko zawieszonej lufie działa Ł-11, pod podwyższeniem osłony działa, mieszczącym jego mechanizm odrzutowy. Jest to preprodukcja prototypowego pojazdu A-34 ze złożonym, jednoczęściowym przodem kadłuba
„Ilość jest jakością samą w sobie” – przypisywane Józefowi Stalinowi
T-34 stał się przyczyną zmian w radzieckim przemyśle. Był najmocniej opancerzonym czołgiem średnim wyprodukowanym do tej pory w ZSRR. Jego podzespoły wytwarzano w różnych fabrykach: Charkowska Fabryka Paliwowa nr 75 dostarczała silniki W-2, leningradzka Fabryka Kirowa (dawne Zakłady Putiłowskie) produkowała działo , zaś Fabryka Dynamo w Moskwie wytwarzała elementy elektryczne. Czołgi były budowane początkowo w ChPZ nr 183, od początku 1941 roku w Stalingradzkiej Fabryce Traktorów (STZ). W lipcu 1941 roku ich produkcja rozpoczęła się w zakładzie nr 112 „Krasnoje Sormowo” w Gorkim. Czasem pojawiały się problemy z wadliwymi płytami pancernymi. Z powodu deficytu nowych silników Diesla W-2 czołgi T-34, początkowo produkowane w fabryce w Gorkim, zostały wyposażone w stosowane w czołgach BT, spalające benzynę silniki lotnicze oraz niedoskonałe technicznie: skrzynię biegów i sprzęgło. Jedynie czołgi dowódców kompanii były wyposażone w radiostacje. Takie urządzenia były wówczas drogie i dostarczane w małych ilościach. Działo Ł-11 nie spełniało oczekiwań. Biuro konstrukcyjne Wasilija Grabina w Fabryce nr 92 w Gorkim zaprojektowało lepsze działo noszące oznaczenie F-34. Wysocy urzędnicy nie chcieli początkowo wydać zgody na ich produkcję. Oficjalną zgodę otrzymano od Państwowego Komitetu Obrony w późniejszym terminie, po otrzymaniu pochwał dla nowej konstrukcji od dowództw oddziałów eksploatujących czołgi w polu.
Nastąpiły naciski polityczne konserwatywnych członków rządu i dowódców armii. Zamierzali oni przywrócić produkcję starszych czołgów T-26 i BT. Dążyli również do zatrzymania produkcji T-34. Powodem tego były prowadzone prace nad projektem udoskonalonego T-34M. Podobne polityczne przepychanki były kontynuowane w latach powojennych, kiedy T-55, T-64 i T-72 były jednocześnie produkowane w różnych fabrykach na zlecenie czołowych komunistów Rady Najwyższej ZSRR – Opisuje politykę otaczającą prezentację T-34 (w formacie PDF).. Niespodziewany atak Niemiec na Związek Radziecki 22 czerwca 1941 roku (Plan Barbarossa) zmusił ZSRR do wstrzymania dalszych prac nad nowymi modelami czołgów i przestawienia się na masową produkcję wdrożonych już konstrukcji.