Wanda Czartoryska h. Pogoń Litewska (ur. 20 sierpnia 1862 w Weinhaus koło Wiednia, zm. 16 kwietnia 1920 we Lwowie) – działaczka społeczna i oświatowa, filantropka, przewodnicząca Towarzystwa Gospodarczego Wykształcenia Kobiet oraz komitetu Towarzystwa Opieki nad Żołnierzem Polskim, fundatorka żeńskiej szkoły gospodarczej w .
Życiorys thumb|left|Wanda Czartoryska w stroju ludowym Wanda Czartoryska urodziła się 20 sierpnia 1862 roku w Weinhaus. Była córką Jerzego Konstantego Czartoryskiego i Marii Joanny Czartoryskiej z Czermaków. Wychowywała się wraz z bratem, Witoldem Czartoryskim, w pałacu Czartoryskich w Weinhaus (znanym także jako ), który uchodził za ośrodek polskiej emigracji. Po zakończeniu edukacji zamieszkała w Wiązownicy, gdzie zaangażowała się w pomoc ludności wiejskiej.
Wanda Czartoryska odznaczała się talentem malarskim, który odziedziczyła po wuju, , uznanym malarzu historycznym. Uczęszczała na zajęcia w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. Jej prace, w tym kopie dzieł Czermaka i Artura Grottgera, zdobiły wnętrza pałaców w Wiązownicy i Pełkiniach. Była także autorką obrazów o tematyce religijnej. Jej dzieła trafiły, m.in do pierwszego kościoła w Wiązownicy (św. Walenty) oraz cerkwi w Ryszkowej Woli (św. Michał Archanioł).
Działalność społeczna W 1892 założyła w Czerwonej Woli ochronkę dla dzieci, prowadzoną przez siostry służebniczki starowiejskie. Działalność na rzecz rozwoju edukacji wiejskiej kontynuowała w ramach Związku Kół Ziemianek oraz Stowarzyszenia Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo. W 1899 sfinansowała wydanie dzieł Adama Mickiewicza, które następnie rozprowadzała w różnych środowiskach.
W 1908 przyczyniła się do powstania Towarzystwa Gospodarczego Wykształcenia Kobiet, którego została przewodniczącą. Rozpoczęła wówczas organizowanie kół włościanek w dobrach Czartoryskich. Szczególnym powodzeniem cieszyły się hafty wiązownickie, które zaprojektowała Wanda Czartoryska.
Nawiązała współpracę z Janiną Karłowicz, organizatorką szkolnictwa żeńskiego. Pod jej wpływem przekazała 100 000 koron na utworzenie i budowę szkoły gospodarczej dla dziewcząt w Snopkowie koło Lwowa (początkowo pod nazwą Seminarium Gospodarcze, od maja 1923 Główna Szkoła Gospodarcza Żeńska, od czerwca 1935 Szkoła Gospodarcza Żeńska, od 1938 Prywatny Instytut Gospodarczego Kształcenia Kobiet). W 1911 położono kamień węgielny pod budynek szkoły i internat, a dwa lata później naukę rozpoczęły pierwsze uczennice. thumb|Pogrzeb Wandy Czartoryskiej W latach 1918-1919 Wanda Czartoryska aktywnie wspierała polskie oddziały broniące Lwowa. Objęła również funkcję przewodniczącej komitetu Towarzystwa Opieki nad Żołnierzem Polskim. Po zakończeniu działań wojennych przystąpiła do remontu uszkodzonego budynku szkoły w Snopkowie oraz zakupiła na jej potrzeby pobliski folwark Bielosko o powierzchni 25 hektarów.
Wanda Czartoryska zmarła bezpotomnie 16 kwietnia 1920 roku we Lwowie. Została pochowana w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Łyczakowskim.
Ordery i odznaczenia Wanda Czartoryska została odznaczona Orderem Elżbiety I klasy (1910), Krzyżem Obrony Lwowa, Odznaką pamiątkową „Orlęta” oraz pośmiertnie Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1926)M.P. z 1926 r. nr 99, poz. 294 „za zasługi, położone na polu opieki społecznej”..
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Damy Orderu Elżbiety (Austro-Węgry) Wanda Kategoria:Galicyjscy ziemianie Kategoria:Ludzie związani ze Lwowem Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Obrony Lwowa Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni odznaką pamiątkową „Orlęta” Kategoria:Polscy filantropi Kategoria:Polscy ziemianie Kategoria:Uczestnicy bitwy o Lwów 1918–1919 (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1862 Kategoria:Zmarli w 1920