Jerzy Prokopiuk (ur. 5 czerwca 1931 w Warszawie, zm. 18 marca 2021) – polski gnostyk, antropozof, pisarz-eseista, tłumacz literatury naukowej i pięknej, redaktor naczelny czasopisma Gnosis (1991–2000), ekspert w dziedzinie ezoteryki. Wprowadził do Polski poprzez przekłady i eseje myśl szwajcarskiego psychologa i psychiatry Carla Gustava Junga.

Życiorys Urodził się w polskiej rodzinie katolickiej, w młodości zaczął interesować się filozofią i ezoteryką. W 1951 r. aresztowany, a następnie zwerbowany przez Urząd Bezpieczeństwa pod pseudonimem „Mara”. W 1953 r. był więziony na Mokotowie za działalność antykomunistyczną, został wyrzucony z ZMP pod zarzutem „arystokratycznego stosunku do mas”Rozdroża, czyli zwierzenia gnostyka, „Zarys autobiografii – Ezoteryka”, s. 37.. Studiował na Uniwersytecie Warszawskim filologię Wschodu Starożytnego, której nie ukończył, bo nie pozwolono mu napisać pracy magisterskiejRozdroża, czyli zwierzenia gnostyka, „Zarys autobiografii – Uniwersytet”, s. 40–41.. Jego duchowym przewodnikiem i nauczycielem antropozofii był Robert Walter z Komorowa, który nakłonił go w latach pięćdziesiątych do lektury dzieł Rudolfa Steinera. Podróżował do Niemiec, Szwajcarii, Francji (do Langwedocji, gdzie swoje siedziby mieli katarzy) i Szwecji – dzięki podróżom tym miał dostęp do obcojęzycznej literatury, poznał także wielu zachodnich ezoteryków i antropozofów. Utrzymywał kontakty z powojennymi i współczesnymi kręgami literackimi oraz intelektualistami (także katolickimi): przyjaźnił się m.in. z Robertem StilleremRozdroża, czyli zwierzenia gnostyka, „Twórczość i poglądy – Przekłady mistyków duchowych”, s. 102., ks. Bronisławem Bozowskim oraz wybitnymi polskimi uczonymi: antropologiem i religioznawcą, prof. Andrzejem Wiercińskim, oraz matematykiem i fizykiem, prof. Krzysztofem Maurinem, na którego seminariach gościł z wykładami. W 2000 r. udzielił też wywiadu (obecnie byłemu) jezuicie Stanisławowi ObirkowiMateusz.pl. Stanisław Obirek rozmawia z Jerzym Prokopiukiem., który opublikował go na łamach katolickiego pisma „Życie duchowe”. Utrzymywał także dobre stosunki z wieloma polskimi masonami, co zaowocowało publikacją w piśmie Ars Regia.

Do lat siedemdziesiątych zajmował się prawie wyłącznie tłumaczeniami, wtedy zaczął spisywać swoje myśli, które obecnie wydawane są pod tytułem Światłość i radość. Jego pierwsze dzieło Gnoza i gnostycyzm ukazało się w 1998 roku, wcześniej ukazywały się tylko pojedyncze eseje, przedmowy lub posłowia do tłumaczonych książek. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz Powszechnego Towarzystwa Antropozoficznego (z siedzibą w Dornach/Szwajcaria). Należał do RACJI Polskiej Lewicy, dawniej znanej pod nazwą Antyklerykalnej Partii Postępu RACJAFakty i mity nr 51/52 (198/199) z 19 XII 2003..

W latach 90. zaangażowany w działalność warszawskiego Klubu „Gnosis”. W Warszawie prowadził też przez wiele lat tzw. grupę „Jednorożec”, na której spotkaniach w wąskim kręgu studiowano i dyskutowano zagadnienia z zakresu ezoteryki (głównie antropozofii).

W latach 80. i 90. znany jako popularyzator antropozofii i inspirowanych przez nią inicjatyw (w tym rolnictwa biodynamicznego, pedagogiki waldorfskiej i eurytmii)Rozdroża, czyli zwierzenia gnostyka, „Zarys autobiografii – Drugie początki antropozofii w Polsce”, s. 75 i nast..

Zmarł 18 marca 2021 z powodu COVID-19 Uwaga: źródło podaje błędną datę śmierci..

Klub Gnosis Od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku prowadził w Warszawie zarejestrowany początkowo jako stowarzyszenie Klub „Gnosis”, w którym występowało z wykładami wielu intelektualistów i ezoteryków, m.in. Andrzej Wierciński, Krzysztof Maurin, Tadeusz Cegielski, Andrzej Nowicki, Franciszek Gołembski, Henryk Paprocki, Bohdan Kos, Jan Witold Suliga, Jan Garewicz, Jan Tomkowski, Robert Stiller, Zbigniew Mikołejko, Maciej Góralski, Konrad Rudnicki i inni. Współtworzył ten klub razem z heglistą i astrologiem Światosławem Florianem Nowickim. Prezesami klubu byli także religioznawca Mikołaj Krawczyk (2009–2014), kompozytor Sebastian Krajewski (2015–2018), filolog, religioznawca i grafik Daniel Zarewicz (2018–2020).

Spotkania Klubu „Gnosis” odbywały się na przestrzeni lat w różnych lokalizacjach w Warszawie, m.in.: w Muzeum Etnograficznym, Mazowieckim Instytucie Kultury przy ul. Elektoralnej 12 (wtedy instytucja nosiła inną nazwę), w klubogalerii Le Madame (aż do jej zamknięcia), przy ul. Oleandrów, w księgarnio-kawiarni „Tarabuk”.

Klub „Gnosis” ma na celu popularyzację ezoteryki, gnozy i antropozofii w Polsce, wszystkie spotkania mają charakter otwarty. Podczas spotkań wygłaszane są odczyty na temat historii religii, literatury, filozofii, różnych gałęzi ezoteryki.

Światopogląd mały|upright=2|Jerzy Prokopiuk i Jan Tomkowski podczas realizacji filmu dokumentalnego: Jakob Böhme – życie i twórczość. Za punkt centralny swojego światopoglądu uznawał (w duchu goetheańskim) człowieka, którego rozumie jako symbol, czyli (etymologicznie) „most” między światem duchowym a fizycznymRozdroża, czyli zwierzenia gnostyka, „Twórczość i poglądy – Człowiek jako symbol”, s. 152.. Dużo miejsca w swoich pracach poświęcił duchowości antropozoficznej, w której człowiek w swojej realizującej się wolności stanowi „oś świata” i jednocześnie klucz do poznania rzeczywistości (jest to stary motyw mistyczno-gnostyczny). Fascynował się manicheizmem i tradycją gnostycką w Europie, szacunkiem darzył buddyzm, ale uważał, że dla człowieka Zachodu odpowiedniejsze są europejskie szkoły inicjacyjne, w szczególności tradycja ezoterycznego chrześcijaństwa (indywidualistyczna gnoza i mistyka). W nauce i humanistyce postulował przechodzenie do tzw. paradygmatu wyobraźni (termin jego autorstwa), który kładzie nacisk na twórczość, potencjał duchowy i wolność człowieka w nawiązaniu do idei romantyków, w szczególności Novalisa.

Prezentowany ostatnio światopogląd nazywał holistycznym spirytualizmem (jest to forma filozofii gnostycznej). Za jego podstawę uznawał antropozofię Rudolfa Steinera, a w dalszej kolejności psychologię analityczną Carla Gustava Junga z jej centralnymi kategoriami: nieświadomości zbiorowej i archetypu. Jej fundamentem miała być nie intelektualna spekulacja, lecz przede wszystkim żywe doświadczenie duchowe wsparte na odpowiedniej praktyce (zwł. medytacyjnej) – w tym sensie jest to forma gnozy. O ówczesnym swoim stosunku do Junga tak się wyraził:

„Ostatnimi laty wycofuję się w sposób jakby naturalny z tego jungowskiego kręgu myślowego, choć nie jest to wycofywanie się wrogie czy niechętne; przeciwnie – uważam, że jest to najwspanialsza szkoła psychologiczna, jaka powstała w XX wieku, tyle, że po prostu już nie odczuwam tak intensywnej potrzeby życia tymi kategoriami pojęciowymi, jakie ta psychologia zawiera, jak to w moim wypadku było przez pół wieku.”Rozdroża, czyli zwierzenia gnostyka, „Twórczość i poglądy, Psychologia Carla Gustava Junga a antropozofia”, s. 140.

Prokopiuk bardzo krytycznie odnosił się do współczesnej polskiej rzeczywistości – krytyka ta dotyczyła w szczególności duchowości Polaków i bezrefleksyjnego, kolektywistycznego katolicyzmu. W polskiej kulturze wysoko oceniał epokę romantyzmu i Młodej Polski. W antropozofii Rudolfa Steinera dostrzegał analogie do twórczości polskich idealistycznych myślicieli romantycznych, na przykład Andrzeja Towiańskiego, Juliusza Słowackiego (filozofia genezyjska) czy Augusta Cieszkowskiego. Myśl Marksa odrzucał z powodu jednostronnego materializmu, orientację filozoficzną Fryderyka Nietzschego zaś z powodu jej neopogaństwa. W swoich dziełach przedstawił duchowy „program” dla polskiej kultury, w której mogłyby się twórczo łączyć polski idealizm romantyczny i antropozofia (jako ezoteryka chrześcijańska) przy inspiracjach wysoką kulturą zachodnią, zwłaszcza zachodnioeuropejskąSzkice antropozoficzne, r. XIII: „Kultura polska a antropozofia”.:

„Duchowy „inkubator”, a zarazem wzór dla takiego przedsięwzięcia – zarówno terapii kultury polskiej, jak i stworzenia ruchu otwarcia się na nowe duchowe intuicje, inspiracje i imaginacje, które przyniosłyby nam – z inicjatywy Ducha Narodu – twórczą alternatywę kulturową – widzę w antropozofii Rudolfa Steinera.”Szkice antropozoficzne, „Kultura polska a antropozofia”, s. 224.

Książka Rozdroża, czyli zwierzenia gnostyka ma charakter silnie autobiograficzny (pierwotnie był to wywiad-rzeka), zawiera ogólny zarys światopoglądu i imaginacyjny projekt świata alternatywnego. Tomik Światłość i radość jako zbiór refleksji i komentarzy przypomina zaś w formie Myśli Pascala. Prace i eseje Prokopiuka charakteryzuje częste korzystanie z archaizmów.

Publikacje Gnoza i gnostycyzm, Warszawa 1998, Daimonion . Labirynty herezji, Warszawa 1999, Muza, . Ścieżki wtajemniczenia. Gnosis aeterna, Warszawa 2000, doM wYdawniczy tCHu, . Nieba i piekła, Gdynia 2001, Uraeus, . Szkice antropozoficzne, Białystok 2003, Studio Astropsychologii, . Światłość i radość, Ossa 2003, Wyd. Dom Na Wsi, . Rozdroża, czyli zwierzenia gnostyka, Katowice 2004, Wydawnictwo KOS, . Jestem heretykiem, Białystok 2004, Studio Astropsychologii, . Proces templariuszy, Warszawa 2005, doM wYdawniczy tCHu, . Dzieje magii. Tom 1: Wprowadzenie, Kraków 2006, Wydawnictwo Akasha, . Dusza Ludzka – Oś Świata, Białystok 2007, Studio Astropsychologii, . Piękno jest tylko gnozy początkiem, Katowice 2007, Wydawnictwo KOS, . Matrix, czyli okultystyczny bróg, Białystok 2008, Studio Astropsychologii, . Hermes – wysłannik bogów, Warszawa 2008, Constanti, . Herezja znaczy wolność. W oczekiwaniu lepszego świata, Białystok 2008, Studio Astropsychologii, . Mój Jung, Katowice 2008, KOS, . Luciferiana. Między Lucyferem a Chrystusem, Katowice 2009, Wydawnictwo KOS, . Historia Różo-Krzyża, Kraków 2013, A.M.O.R.C., . Manifest Wolności, Białystok 2014, Studio Astropsychologii, . Ostatni końcowy. Najważniejsze przesłanie Mistrza, Białystok 2016, Studio Astropsychologii, . Światłość i Radość, Warszawa 2016, doM wYdawniczy tCHu, . Libellum album, Kraków 2020, Studio GROM, Fundacja STU, s. 88, 200 egzemplarzy numerowanych, . Światłość i Radość, Warszawa 2022, s. 662, redakcja Krzysztof Janczuk, doM wYdawniczy tCHu, .

Tłumaczenia Tłumaczył na język polski dzieła Junga, Freuda, van der Leeuwa, Eliadego, Kerényiego, Drewermanna, Webera, Mistrza Eckharta, Angelusa Silesiusa, Novalisa, Goethego, Schillera, Schleiermachera, Hegla, Hessego, Huxleya, Rudolfa Steinera i wielu innych autorów. W 1987 r. zredagował numer Literatury na świecie (nr 12) poświęcony gnozie i gnostycyzmowi, a w roku 2000 przygotował antologię tekstów inicjacyjnych Rudolfa Steinera pt. Droga do wtajemniczenia (Poznań, Dom Wyd. REBIS, ).

Filmografia

Wywiad przeprowadzony przez Andrzeja Tadeusza Kijowskiego z Jerzym Prokopiukiem 23 października 1993 roku w programie A Teraz Konkretnie.

Jakob Böhme – życie i twórczość, film dokumentalny w reżyserii Łukasza Chwałko. Premiera odbyła się 4 czerwca 2016 w Zgorzelcu.

Przypisy

Bibliografia Krzysztof Maurin, Przedmowa do dzieła Ścieżki wtajemniczenia, Warszawa 2000, doM wYdawniczy tCHu, . Krzysztof Maurin, Przedmowa do dzieła Światłość i radość, 2003, Dom na wsi, .

Linki zewnętrzne Jerzy Prokopiuk w Gnosis.art.pl Jerzy Prokopiuk na stronie Antropozofia.net

Beata Bartecka, recenzja książki „Rozdroża, czyli zwierzenia gnostyka” Sławomir Matusz, recenzja książki „Rozdroża, czyli zwierzenia gnostyka”

Gnostyczny Instytut Ezoteryczny imienia Jerzego Prokopiuka

Kategoria:Członkowie Związku Młodzieży Polskiej Kategoria:Gnostycy Kategoria:Polscy tłumacze literatury angielskojęzycznej Kategoria:Polscy filozofowie XXI wieku Kategoria:Polscy antropozofowie Kategoria:Polscy religioznawcy Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Członkowie Stowarzyszenia Pisarzy Polskich Kategoria:Polscy popularyzatorzy nauki Kategoria:Polscy tłumacze literatury niemieckojęzycznej Kategoria:Polscy redaktorzy naczelni Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Zmarli na COVID-19 w Polsce