Jerzy Hutten-Czapski

Jerzy Hutten-Czapski h. Leliwa (ur. 14 listopada 1861 w Stańkawie, zm. 26 lipca 1930 w Mordach) – polski hrabia, właściciel ziemski z terenu Białorusi, działacz społeczny, polityczny i gospodarczy, marszałek szlachty guberni mińskiej (od 1911), ojciec malarza Józefa Czapskiego i pisarki Marii Czapskiej.

Życiorys Syn Emeryka Hutten-Czapskiego i Elżbiety z Meyendorffów. Pochodził z najzamożniejszej gałęzi rodu Czapskich, która posiadała olbrzymie, odziedziczone po Radziwiłłach latyfundia w okolicy Mińska Litewskiego i na Wołyniu. Był właścicielem 7938 dziesięcin ziemi z pałacem w Przyłukach. Ukończył niemieckie gimnazjum w Petersburgu, następnie wstąpił na Wydział Prawa Cesarskiego Uniwersytetu w Dorpacie, gdzie uzyskał stopień doktora praw. Na uniwersytecie należał do korporacji akademickiej Konwent Polonia.

Prezes Mińskiego Towarzystwa DobroczynnościO działalności Mińskiego Towarzystwa Dobroczynności pisał Michał Kryspin Pawlikowski w powieści autobiograficznej Dzieciństwo i młodość Tadeusza Irteńskiego (1959): „Wielotysięczne dochody z bazarów mińskich szły na Towarzystwo Dobroczynności, organizację całkowicie opanowaną przez Polaków, na której czele stał hr. Jerzy Hutten-Czapski z Przyłuk, filister dorpacki, postać w Mińsku bardzo popularna i powszechnie kochana”. Zob. i członek rady . W 1901 był prezesem komitetu wystawowego z okazji 25-lecia Mińskiego Towarzystwa Rolniczego z udziałem wystawców z dziesięciu guberniO wystawie tej pisał we wspomnieniach Edward Woyniłłowicz: „Wybrany był komitet wystawy z hr. Jerzym Czapskim na czele i komisarzem wystawowym Michałem Wołłowiczem. Dzięki darowi organizacyjnemu i pracy niestrudzonej tych panów zawdzięczać wypadało, że porządek na wystawie panował wzorowy i wystawa, zamiast deficytu przyniosła kilka tysięcy rs. zysku”. Zob. . W latach 1899–1902 pełnił funkcję honorowego sędziego pokoju w Mińsku. W 1903 przekazał w imieniu rodziny Muzeum Narodowemu w Krakowie zbiory swego ojca, obejmujące m.in. kolekcję monet, medali, rycin i książek (obecnie w Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego). Współfinansował budowę kościoła św. Szymona i św. Heleny w Mińsku. Od 1911 marszałek szlachty guberni mińskiej.

W 1915, w okresie okupacji Litwy i Białorusi przez Armię Cesarstwa Niemieckiego, został wybrany na prezesa Związku Ziemian Guberni Mińskiej. 25 sierpnia 1915 stanął na czele Mińskiego Gubernialnego Komitetu Opieki nad Wygnańcami, działającego w ramach Centralnego Komitetu Obywatelskiego Królestwa Polskiego w Rosji. W 1918 przewodniczył delegacji właścicieli ziemskich, która zwróciła się do niemieckiego generała Ericha von Falkenhayna z prośbą o utworzenie pod protektoratem niemieckim jako państwa buforowego między Niemcami a Rosją. Pełnił funkcję przedstawiciela centrali Czerwonego Krzyża w Mińsku.

29 września 1918, za zgodą władz niemieckich, został ponownie wybrany na marszałka szlachty guberni mińskiej na posiedzeniu mińskiego gubernialnego sejmiku szlacheckiego, w którym uczestniczyło 117 osób. Po opanowaniu Białorusi przez Armię Czerwoną instytucje szlacheckie guberni mińskiej zawiesiły działalność, lecz wznowiły ją w sierpniu 1919, z Jerzym Hutten-Czapskim na czele, po zajęciu tych terenów przez Wojsko Polskie w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Na początku 1920 działał również w Radzie Polskiej Ziemi Mińskiej. Latem 1920, przed ofensywą Armii Czerwonej, na zawsze opuścił Przyłuki. Instytucje samorządu szlacheckiego guberni mińskiej, którym przewodniczył, formalnie rozwiązano w 1921, po podpisaniu traktatu ryskiego, gdy jego majątek znalazł się na terytorium Białoruskiej SRR (od 1922 ZSRR).

W 1922 współzałożyciel i prezes Koła Filistrów Konwentu Polonia w Wilnie. Po opuszczeniu Mińszczyzny należał do nieformalnego ugrupowania politycznego konserwatystów wileńskich, tzw. żubrów kresowych, związanego z dziennikiem „Słowo”Wilno przeciw wojnie domowej. Ankieta o sytuacji politycznej wśród konserwatystów wileńskich, „Słowo”, 20 maja 1926, nr 116 (1126), s. 1. [dostęp 2023-01-29].. Po przewrocie majowym potępił zamach stanu, lecz poparł kandydaturę Józefa Piłsudskiego na Prezydenta RPW 1919 Józef Piłsudski odwiedził pałac w Przyłukach. Zob. . W 1926 pełnił funkcję prezesa Związku Polaków ZakordonowychPrzebieg uroczystości w Nieświeżu, „Słowo”, 27 października 1926, nr 251 (1261), s. 2. [dostęp 2023-01-29]. i uczestniczył w zjeździe na zamku w Nieświeżu z udziałem Józefa Piłsudskiego, gdzie wygłosił przemówienie, wyrażając nadzieję na odbudowę mocarstwowej pozycji PolskiMowa hr. Jerzego Czapskiego, „Słowo”, 27 października 1926, nr 251 (1261), s. 2. [dostęp 2023-01-29].. W 1927 protestował w prasie przeciwko koncepcji rezygnacji z przedrozbiorowych granic I Rzeczypospolitej i opowiadał się za ich przywróceniemList Otwarty hr. Jerzego Czapskiego Prezesa Wileńskiego Oddziału Związku Polaków z Kresów Białoruskich, „Słowo”, 27 marca 1927, nr 71 (1384), s. 3. [dostęp 2023-01-29]..

Zmarł w 1930 w pałacu w Mordach i został pochowany na cmentarzu w Mordach (aleja środkowa).

Rodzina 7 sierpnia 1886 zawarł związek małżeński z Józefą hrabianką Thun-Hohenstein (1867–1903), córką Friedricha von Thun und Hohenstein; ślub odbył się na zamku w Děčínie (niem. Schloss Tetschen). Miał z nią ośmioro dzieci:

Leopoldynę (1887–1969), zamężną z Leonem Łubieńskim, senatorem, właścicielem dóbr ziemskich w Kazimierzy Wielkiej, synem Franciszka i Anny z Lubomirskich. Mieli trójkę dzieci, wśród nich Ludwika M. Łubieńskiego; ich wnuczką jest Rula Lenska. Po śmierci męża Leopoldyna ponownie wyszła za mąż, za Aleksandra Hoffmana. Elżbietę (1888–1972). Karolinę (1891–1967), żonę Henryka Przewłockiego, właściciela dóbr ziemskich w Mordach, syna Konstantego Przewłockiego i Eleonory z Plater-Zyberków. Mieli siedmioro dzieci, wśród nich Janusza Przewłockiego i Henryka M. Przewłockiego. Marię (1894–1981), pisarkę. Józefa (1896–1993), malarza i pisarza. Stanisława (1898–1959), żonatego z Wereną Jodko-Narkiewicz, z którą miał trójkę dzieci. Różę (1901–1986), żonę Ignacego Plater-Zyberka, syna Teofila i Jadwigi z Chrapowickich. Wśród ich wnuków są Róża Thun i Henryk Woźniakowski. Teresę (1903).

Przed 1917 Jerzy Czapski uzyskał w Imperium Rosyjskim formalne potwierdzenie tytułu hrabiowskiego dla dwóch synów, Józefa i Stanisława, składając wniosek do Departamentu Heroldii Senatu Rządzącego. W 1925 ożenił się ponownie, z Poliną Annenkową (1873–1955). Brat Karola Hutten-Czapskiego (1860–1904), z którym współpracował w Mińskim Towarzystwie Rolniczym, i stryj Emeryka Augusta Hutten-Czapskiego (1897–1979).

Józefa, żona Jerzego Hutten-Czapskiego, która, znając język czeski, szybko opanowała język polski i zaadaptowała się do kresowego środowiska ziemiańskiego, stała się tematem artykułu naukowego Justyny K. Krauze-Pierz Polki z wyboru – rzecz o tożsamości niemieckich i austriackich żon polskich ziemian z perspektywy narracji biograficznych (2021).

Fotografie

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Dorpackiego Kategoria:Członkowie Centralnego Komitetu Obywatelskiego Królestwa Polskiego w Rosji Jerzy Hutten-Czapski Kategoria:Działacze ziemiańscy II Rzeczypospolitej Kategoria:Filistrzy Konwentu Polonia Kategoria:Marszałkowie guberni mińskiej Kategoria:Polscy działacze na Białorusi Kategoria:Polscy działacze rolniczy Kategoria:Polscy hrabiowie Imperium Rosyjskiego Kategoria:Polscy politycy konserwatywni Kategoria:Polscy prawnicy Kategoria:Polscy sędziowie ziem zabranych Kategoria:Polscy ziemianie (ziemie zabrane) Kategoria:Urodzeni w 1861 Kategoria:Zmarli w 1930