mały|Sergiusz Miasojedow Sprawa pułkownika Miasojedowa – powieść Józefa Mackiewicza, wydana po raz pierwszy przez wydawnictwo B. Świderski w Londynie w roku 1962. Nawiązując do rzeczywistej afery szpiegowskiej w Rosji z roku 1915, książka rozwija ją i dodatkowo zawiera szereg fikcyjnych wątków. Jej ramy narracyjne zamykają się między rokiem 1903 a 1945. Główna problematyka powieści dotyczy roli opinii publicznej, przedstawionej jako histeryczne, złowieszcze, żądne ofiar, karmiące się stereotypami i uprzedzeniami monstrum. Dodatkowa krytyka skierowana jest przeciw nacjonalizmowi, antysemityzmowi i socjalizmowi.
Antecedencje i powstanie powieści Nazwisko Miasojedowa stosunkowo często pojawiało się w międzywojennej prasie polskiej, zwłaszcza sensacyjnej, a także w różnego rodzaju broszurach poświęconych najnowszej historii lub walkom wywiadów; przedstawiano go jednoznacznie jako niemieckiego szpiegapor. zdigitalizowany zasób archiwalny, dostępny na serwisie Polona. W roku 1926 rosyjski emigrant mieszkający w Polsce, Mikołaj Breszko-Breszkowski, wydał po polsku dużą, ok. 50-stronicową broszurę pt. Ppłk Miasojedow; w zbeletryzowanej formie przedstawiała ona losy i nie pozostawiała wątpliwości co do jego winyksiążka dostępna online jako pdf na serwisie doci.
W roku 1935 Mackiewicz opublikował w wileńskim Słowie tekst pt. W 105-ym Orenburskim. Omawiał w nim głównie losy tytułowego pułku przed i w trakcie I wojny światowej; w kilku miejscach wspomniał jednak o rozstrzelanym za szpiegostwo Miasojedowie. Na podstawie wspomnień zmarłego nieco wcześniej w Rydze rosyjskiego literata dodał przy tym szereg szczegółów dotyczących wileńskich skandali obyczajowych, podobno związanych z Miasojedowem, oraz wzmiankę o sprawie dyscyplinarnej przeciw niemuJan Zieliński, Sprawy i sprawki Miasojedowów, [w:] Archiwum emigracji 56 (2002/3), s. 225.
W roku 1949, już na emigracji, Mackiewicz opublikował pod identycznym tytułem tekst w londyńskim periodyku Lwów i Wilno. Artykuł ten był zupełnie inny od wcześniejszego, aczkolwiek również utrzymany w tonie wspomnieniowym. Opisywał pokrótce losy Miasojedowa, ale również jego żony Klary Holstein i jej drugiego męża Mariana Szydłowskiego, z którym w okresie międzywojennym mieszkała jakoby w Wilnie. Autor twierdził, że sam znał nie tylko Szydłowskiego ale także jego żonę i byłą kochankę Miasojedowa; tekst zamykał się wzmianką, że Szydłowscy po roku 1940 wyjechali do NiemiecZieliński 2002/3, s. 226.
Nie wiadomo, które wydarzenia wspomniane w obu tekstach były prawdą, a które fikcją, wymyśloną przez Mackiewicza; również formuła obu artykułów, a zwłaszcza drugiego, była niejasna. Na pierwszy rzut oka wyglądał on na tekst wspomnieniowo-historyczny, ale mógł również być rozumiany jako nowelka, zwłaszcza że w zakończeniu autor niejasno wspomniał o „zwyczajnej fabule powieści, do której nie mam prawa się mieszać, wplecionej w odcinek historii”Jan Zielinski, Sprawy i sprawki Miasojedowów, [w:] Archiwum Emigracji 56 (2002/2), ss. 224-225.
W roku 1957 Mackiewicz wydał swoją poprzednią powieść, Kontrę, dotycząca głównie wątków rosyjskich. Nie wiadomo dokładnie, kiedy przystąpił do pracy nad powieścią, opartą na losach Miasojedowa; w jej pierwodruku z roku 1962 wspomniał potem, że do pisania natchnął go znaleziony przypadkowo rok wcześniej (w roku 1961?) stary wycinek prasowy. Pięćdziesięciodziewięcioletni autor mieszkał w tym czasie w Monachium. Nie wiadomo, czy negocjował wydanie pracy z innymi domami wydawniczymi i dlaczego zdecydował się na publikację w oficynie Bolesława Świderskiego, wcześniej nacjonalistycznego działacza ONR.
Dedykacja, wstęp i słowo odautorskie Książka dedykowana jest córce autora, Haluni Powieść poprzedza ok. dwustronicowy odautorski i niezatytułowany wstęp, tłumaczący genezę pracy. Mackiewicz cytuje artykuł, drukowany w londyńskim dzienniku The Times z 5 kwietnia 1915, który jakoby zainspirował go do napisania powieści. Artykuł jest krótką notatką o wykonaniu kary śmierci na rosyjskim szpiegu Miasojedowie. Mackiewicz pisze, że z dzieciństwa pamięta pewne szczegóły tego procesu, który potem wydał mu się swoistą rosyjską "sprawą Dreyfusa". Za interesującą uznał kwestię, dlaczego epizod ten został całkowicie zapomniany, a powieść przedstawił jako próbę odpowiedzi na to pytanie Książka zakończona jest jednostronicowym Od autora. Mackiewicz tłumaczy się w nim z umieszczenia w narracji obok postaci fikcyjnych również postaci historycznych, oraz prosi o wybaczenie jeśli niedokładnie je przedstawił. Na koniec autor zwraca się do polskich czytelników, przyzwyczajonych do czytania wyłącznie o Polakach; Mackiewicz wskazuje, że tematem książki jest opis ludzkich losów, a nie tylko Polacy są ludźmi.
Postacie Główni bohaterowie (1866„syn Sergiusz, mając lat 26 przeszedł z dniem 31 października 1892 roku do korpusu żandarmów”, Mackiewicz 2007, s. 28-1915), postać historyczna, oficer żandarmerii, skazany i powieszony jako niemiecki szpieg Klara Holstein, (1882w nieoznaczonym bliżej czasie Klara wyznała kelnerowi Adamowi, że właśnie skończyła 50 lat, Mackiewicz 2007, s. 546. „Minęło dalszych lat siedem” i nadszedł rok 1939, Mackiewicz 2007, s. 547-?), postać historyczna, Niemka bałtycka, żona Miasojedowa; w powieści wychodzi ponownie za mąż za Szatkowskiego Marian Szatkowski (ok. 1878rok urodzenia niepewny. W 1939 przekroczył już sześćdziesiątkę i „dawno już powinien pójść na emeryturę”, Mackiewicz 2007, s. 550-1945), Polak, austriacki urzędnik we Lwowie, zesłaniec, potem polski urzędnik Eugenia, potem Subotina (ok. 1883rok urodzenia nieznany. Miasojedow ją poznał po przydzieleniu do Wierzbołowa w 1894, gdy była jeszcze dzieckiem, Mackiewicz 2007, s. 37. W roku 1903 była „może nawet niedużo starsza od Tamarki”, która miała wtedy 18 lat, Mackiewicz 2007, s. 16-?), córka prowincjonalnego oficera żandarmerii, kochanka i powiernica Miasojedowa Tamara Mamonicz (1885w roku 1903 „miała lat osiemnaście”, Mackiewicz 2007, s.14-1932rok śmierci niepewny. Opis wypadku, w którym zginęła Tamara, następuje zaraz przed epizodem, w którym Klara wyznaje, że własnie skończyła 50 lat, który z kolei miał miejsce 7 lat przed rokiem 1939, Mackiewicz 2007, ss. 540, 546-547), jako Sylvia Nordelii szansonistka, krótko kochanka Miasojedowa, potem domokrążna sprzedawczyni mydła
Postacie drugoplanowe Władimir Suchomlinow (1848–1926), postać historyczna, minister wojny 1909–1915 Katarina Butowicz, potem Suchomlinowa (1882–1925?), postać historyczna, żona ministra Suchomlinowa Samuel Frejdberg (?–?), litewski Żyd, współwłaściciel towarzystwa żeglugowego i jego dyrektor Szloma Kacenellenbogen (?–?), litewski Żyd, mający szerokie kontakty i związany z konkurencją firmy Miasojedowa, być może w marcu 1945 spotkany przez Klarę w Wiedniu Jakub Kołakowski (ok. 1878–?), rewizor kolejowy, adorator Tamary i autor pomówień które rozpoczęły sprawę Miasojedowa Dawid Frejdberg (?–1915), litewski Żyd, współwłaściciel towarzystwa żeglugowego, kierownik kantoru w Odessie, zwolennik barona Grottgusa jako przewodniczącego zarządu, wykonywał dla Miasojedowa zadania szpiegowskie w Niemczech, skazany i powieszony w procesie Miasojedowa (1875–1919), postać historyczna, kapitan a potem podpułkownik, szef kontrwywiadu, w powieści zastępca szefa wywiadu, fałszywy przyjaciel Miasojedowa (1872–1920), postać historyczna, pułkownik, szef departamentu policji, w powieści dowódca Ochrany Aleksander Guczkow (1862–1936), postać historyczna, lider partii oktiabrystów i krótko w 1917 minister wojny (1875–1919), postać historyczna, książę, arystokrata, wydawca, publicysta, w powieści intrygant i plotkarz Grottgus (1855–?), Niemiec bałtycki, baron, współwłaściciel towarzystwa żeglugowego, konkurent do roli przewodniczącego zarządu Maljuszyn (?–?), artysta malarz, bywalec petersburskich salonów Borys Frejdberg (?–1915), litewski Żyd, współwłaściciel towarzystwa żeglugowego, kierownik kantoru w Lipawie, skazany i powieszony w procesie Miasojedowa (1879–1940), postać historyczna, redaktor naczelny oczerniającej Miasojedowa gazety Wieczernieje Wremia, sojusznik Guczkowa, spoliczkowany przez Miasojedowa Mikołaj Romanow (1856–1929), postać historyczna, wielki książę, 1914–1915 dowódca armii rosyjskiej, jeden z animatorów procesu Miasojedowa (1874–1957), postać historyczna, pułkownik, szef kontrwywiadu w warszawskim okręgu wojskowym
Postacie epizodyczne Leontowicz (?–?), pułkownik żandarmerii na służbie Ochrany, jeden ze śledczych prowadzących sprawę Miasojedowa Paweł Matwiejew (?–?), warszawski sędzia śledczy który skonstruował akt oskarżenia przeciw Miasojedowowi Wasilij Żiżin (?–?), postać historyczna, prokurator nadzorujący śledztwa polityczne w okręgu warszawskim Disterhof (?–?), agent Ochrany obserwujący Miasojedowa Michał Pachitonow (?–1914), oficer, kolega Miasojedowa ze 105. Orenburskiego pułku piechoty Piotr Mamonicz (?–?), dróżnik kolejowy, ojciec Tamary Ponomariew (?–?), kornet, agent Ochrany, organizujący prowokację na granicy w Wierzbołowie Adam (?–?), przed wojną chłopak na posyłki w wileńskiej restauracji, w okresie międzywojennym kelner, który pamiętał Klarę jako Miasojedową Feoktyst Tuchowicz (?–?), młody petersburski adwokat, na prośbę Eugenii usiłował ratować Miasojedowa, potem wyjechał z nią w nieznanym kierunku, być może do Penzy Marysia Szałaj (1895?–?), lwowianka, narzeczona Szatkowskiego Trofim Pierepuchin (?–?), kupiec futer z Barnaułu, ułatwił ucieczkę Szatkowskim Izaak Michelson (?–?), litewski Żyd, drobny udziałowiec towarzystwa żeglugowego, zesłany, potem rewolucyjny notabl w Ufie, ułatwił Szatkowskim dalszą podróż do Polski matka Miasojedowa (?–?), staruszka, wdowa, mieszka samotnie w Smoleńsku Berendt (?–?), obywatel Niemiec, rosyjski przedsiębiorca handlujący zbożem, współpracujący z Miasojedowem, sądzony potem i uniewinniony Robert Falk (?–1915), litewski Żyd, współudziałowiec towarzystwa żeglugowego, skazany i powieszony w procesie Miasojedowa Bułacel (?–?), pułkownik, adiutant Suchomlinowa, wróg Miasojedowa, potem zdymisjonowany Grauber (?–?), drezdenka, wdowa po piekarzu, gospodyni mieszkania w Dreźnie gdzie zatrzymali się Szatkowscy Iwan Iwanow (?–?), rosyjski emigrant z Pragi czeskiej, który sprzedał Klarze dokumenty umożliwiające wyjazd do Szwajcarii Kołomnin (?–?), kapitan, adiutant Suchomlinowa
Fabuła Powieść dzieli się na dwie części.
Sprawa Sergiusza Miasojedowa Przedakcja: Sergiusz Mikołajewicz Miasojedow, syn obywatela ziemskiego z guberni smoleńskiej i długoletniego marszałka szlachty powiatu wileńskiego, skończył szkołę oficerską i jako młodszy oficer służył początkowo w 105. orenburskim pułku piechoty w Wilnie. W roku 1892 przeszedł do korpusu żandarmów, a w roku 1894 został mianowany zastępcą naczelnika kolejowego oddziału żandarmów na granicy rosyjsko-niemieckiej we Wierzbołowie. W roku 1901, po przejściu na emeryturę przełożonego, sam objął dowództwo wierzbołowskiej placówkiMackiewicz 2007, s. 28 Część I. Rok 1903. Miasojedow dowodzi żandarmerią we Wierzbołowie i ma romans z Eugenią. Potem rozpoczął romans z Tamarą, a następnie ożenił się z Klarą Holstein. W roku 1906 Ochrana próbowała zorganizować w przygranicznym rejonie prowokację, wymierzoną przeciw socjalistycznym konspiratorom; ponieważ o intrydze tej nie poinformowano żandarmerii, Miasojedow poczuł się osobiście urażony. Dlatego kiedy w roku 1907 wezwano go na świadka w procesie przeciw aresztowanym w trakcie prowokacji oskarżonym, zdemaskował kombinacje służb, zaprzeczył istnieniu wywrotowego spisku, oraz wyszydził działania Ochrany jako infantylne i nieudolne; proces wywołał znaczny i zróżnicowany odzew w prasie. W odwecie Ochrana starała się wymusić przeniesienie go na podrzędne stanowisko; Miasojedow złożył dymisję i przeszedł w stan spoczynkuMackiewicz 2007, ss. 11-85