Gmina (od – komuna, społeczność) – jednostka podziału administracyjnego w Polsce. mały|upright=1.8|Gminy w Polsce (2021) Określenie „gmina” może odnosić się także do innych wspólnot, np. „gmina wyznaniowa” (por.: kahał), „gmina szkolna” itp.
Regulacje prawne
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. ustrój samorządu gminnego (wiejskich rad gminnych) uregulowano dekretem Tymczasowego Naczelnika Państwa dnia 27 listopada 1918 r., bazującym na regulacjach funkcjonujących od XIX w. w poszczególnych zaborach. 13 grudnia 1918, na mocy dekretu rządu Jędrzeja Moraczewskiego, unormowano z kolei wybory do rad miejskich. Następnym aktem prawnym regulującym samorząd w miastach był dekret Tymczasowego Naczelnika Państwa o samorządzie miejskim, wydany 4 lutego 1919.
W latach 1954–1972, w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zamiast gmin funkcjonowały gromady. Na mocy ustawy z dnia 29 listopada 1972 r. o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych., od 1 stycznia 1973 przywrócono gminy, lecz nie miały one charaktery samorządnego.
Od 1990 r. gmina jest podstawową jednostką polskiego samorządu terytorialnego, a ich status reguluje ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, obowiązująca od 27 maja 1990 (do 29 grudnia 1998 pod nazwą ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym)Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (), od 29 grudnia 1998 pod zmienioną nazwą jako ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym..
Gminy we współczesnej Polsce dzielą się na trzy rodzaje: gminy miejskie, gminy miejsko-wiejskie i gminy wiejskie. Niektóre gminy miejskie wykonują również zadania powiatów (zobacz: miasto (gmina miejska) na prawach powiatu).
Każda gmina może tworzyć jednostki pomocnicze: sołectwa, dzielnice, osiedla lub inne. O ustroju gminy stanowi jej statut.
Organy gminy Organ stanowiący, kontrolny i uchwałodawczy (kolegialny): rada gminy komisje stałe i doraźne (powoływane przez radę gminy spośród radnych) Organ wykonawczy (jednoosobowy): wójt (gmina wiejska) burmistrz (gmina miejska, gmina miejsko-wiejska) prezydent miasta (gmina miejska, miasto na prawach powiatu)
W miastach na prawach powiatu funkcjonuje ponadto komisja bezpieczeństwa i porządku. Jest ona oddzielnym organem administracji (niebędącym komisją rady miasta na prawach powiatu), złożonym między innymi z przedstawicieli władz samorządowych.
Zadania gminy Do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów. Zadania te dzieli się na własne – nadane ustawowo i zlecone – przydzielane przez władze państwowe.
Gmina realizuje wszystkie zadania niezastrzeżone do kompetencji innych jednostek samorządu terytorialnego (powiat, województwo samorządowe).
Mieszkańcy uczestniczą w sprawowaniu władzy na terenie swojej gminy poprzez głosowanie: w wyborach samorządowych oraz referendum lokalnym lub za pośrednictwem organów gminy.
Gmina realizuje dwa rodzaje zadań: własne i zlecone.
Zadania własne Są to zadania publiczne wykonywane przez jednostkę samorządu terytorialnego, które służą zaspokojeniu potrzeb wspólnoty samorządowej. Mogą one być: obowiązkowe – gmina nie może zrezygnować z ich realizacji, musi zapewnić w budżecie środki na ich realizowanie; przyczyna: dążenie do zapewnienia mieszkańcom świadczeń publicznych o charakterze elementarnym, fakultatywne – gmina realizuje je w takim zakresie, w jakim jest to możliwe ze względu na środki posiadane w budżecie oraz lokalne potrzeby (samodzielnie na własną odpowiedzialność z własnego budżetu).
Zadania własne obejmują sprawy: ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej, gminnych dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego, wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji, usuwania i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymaniu czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadków komunalnych, zaopatrzenia w energię elektryczną i cieplną oraz gaz, planowania i finansowania oświetlenia dróg i miejsc publicznych znajdujących się na terenie gminy, lokalnego transportu zbiorowego, ochrony zdrowia, pomocy społecznej, w tym ośrodków i zakładów opiekuńczych, gminnego budownictwa mieszkaniowego, edukacji publicznej, kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, kultury fizycznej i turystyki, w tym terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych, targowisk i hal targowych, zieleni gminnej i zadrzewień, cmentarzy gminnych, porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego, utrzymania gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych, polityki prorodzinnej, w tym zapewnienia kobietom w ciąży opieki socjalnej, medycznej i prawnej, wspierania i upowszechniania idei samorządowej, promocji gminy, współpracy z organizacjami pozarządowymi, współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw.
Zadania zlecone Są to inne zadania publiczne, wynikające z uzasadnionych potrzeb państwa, ustawowo zlecone do wykonania jednostkom samorządu terytorialnego. Są: przekazywane na mocy regulacji ustawowej, przekazywane w drodze porozumień między jednostką samorządu terytorialnego a administracją rządową.
Lista gmin
Statystyki 1 stycznia 2026 na terytorium Polski było 2479 gmin trzech rodzajów: 1453 gmin wiejskich 724 gmin miejsko-wiejskich 302 gminy miejskie.
Powierzchnia (Stan na 1 stycznia 2025, dane: GUS)
Ogólnie: największa: Gdańsk (miasto na prawach powiatu) – 682,95 km² najmniejsza: Górowo Iławeckie (powiat bartoszycki) – 3,32 km²
Gminy miejskie: największa: Gdańsk (miasto na prawach powiatu) – 682,95 km² najmniejsza: Górowo Iławeckie (powiat bartoszycki) – 3,32 km²
Gminy miejsko-wiejskie: największa: gmina Pisz (powiat piski) – 634,43 km² największe miasto na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: Szczytna (powiat kłodzki) – 80,38 km² największy obszar wiejski na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: gmina Pisz (powiat piski) – 624,35 km² najmniejsza: gmina Świątniki Górne (powiat krakowski) – 20,35 km² najmniejsze miasto na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: Stawiszyn (powiat kaliski) – 0,99 km² najmniejszy obszar wiejski na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: gmina Suchedniów (powiat skarżyski) – 15,54 km²
Gminy wiejskie: największa: gmina Wałcz (powiat wałecki) – 574,94 km² najmniejsza: gmina Jejkowice (powiat rybnicki) – 7,64 km²
Miasta: największe: Gdańsk (miasto na prawach powiatu) – 682,95 km² najmniejsze: Stawiszyn (powiat kaliski) – 0,99 km²
Liczba mieszkańców (Stan na 1 stycznia 2025, dane: GUS)
Ogólnie oraz gminy miejskie: największa: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 1 864 035 mieszk. najmniejsza: Krynica Morska (powiat nowodworski) – 1143 mieszk.
Gminy miejsko-wiejskie: największa: gmina Piaseczno (powiat piaseczyński) – 98 252 mieszk. największe miasto na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: Piaseczno (powiat piaseczyński) – 51 584 mieszk. największy obszar wiejski na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: gmina Piaseczno (powiat piaseczyński) – 46 668 mieszk. najmniejsza: gmina Nowe Warpno (powiat policki) – 1517 mieszk. najmniejsze miasto na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: Opatowiec (powiat kazimierski) – 306 mieszk. najmniejszy obszar wiejski na obszarze gminy miejsko-wiejskiej: gmina Czarna Woda (powiat starogardzki) – 360 mieszk.
Gminy wiejskie: największa: gmina Długołęka (powiat wrocławski) – 45 409 mieszk. najmniejsza: gmina Dubicze Cerkiewne (powiat hajnowski) – 1268 mieszk.
Miasta: największe: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 1 864 035 mieszk. najmniejsze: Opatowiec (powiat kazimierski) – 330 mieszkOd 2019 r. najmniejsze pod względem liczby mieszkańców miasto w Polsce..
Próby secesji Na terytorium Polski jest szereg gmin, których części – z różnych powodów – chcą się usamodzielnić, tworząc oddzielne gminy, np. utworzenie miasta i gminy Komorów z miejscowości Komorów, Komorów-Wieś i Granica w gminie MichałowiceMiasto i Gmina Komorów.Interpelacja nr 10830 do ministra spraw wewnętrznych i administracji w sprawie utworzenia nowej gminy Komorów. reaktywacja gminy Chełmsko Śląskie, obecnie w granicach gmin Lubawka i Kamienna GóraWniosek o powołanie nowej gminy złożony.M. Jaksoń: Walczą o gminę (2007). reaktywacja gminy Kamyk, obecnie w granicach gminy KłobuckSołtys Kamyka zapowiada, że będzie się starał o utworzenie nowej gminy z siedzibą w Kamyku. utworzenie gminy o nazwie Miasto Śląskie z obszarów południowych osiedli Mysłowic: Brzezinka, Dziećkowice, Kosztowy, Krasowy, Larysz-Hajdowizna, Morgi i Wesoła (de facto byłaby to reaktywacja odpowiednika dawnej gminy Wesoła z Wesołą)Referendum w Mysłowicach: secesjoniści złożyli wniosek u wojewody. Chcą stworzyć nową gminę.Referendum w Mysłowicach:secesjoniści złożyli wniosek, tym razem w Urzędzie Miasta. Chcą nowej gminy. utworzenie gminy Huta-Dąbrowa z miejscowości Huta-Dąbrowa w gminie Krzywda utworzenie gminy Majdan Stary z siedzibą w miejscowości Majdan Stary (Majdan Stary, Majdan Nowy, Stary Lipowiec, Nowy Lipowiec, Rogale, Kulasze, część sołectw Zanie i Markowicze) w gminie KsiężpolCzy powstanie 15 Gmina w naszym Powiecie?Mieszkańcy chcą utworzyć nową gminę, radni nie zgodzili się na referendum. utworzenie gminy Jankowice z miejscowości Jankowice Rybnickie w gminie ŚwierklanyŚwierklany i Jankowice jednak osobno? utworzenie gminy Łagiewniki z miejscowości Łagiewniki i siedmiu innych sołectw, należących obecnie do ŁodziMieszkańcy okolic Łagiewnik zbierają podpisy.Mieszkańcy okolic Łagiewnik zebrali 300 podpisów pod wnioskiem o utworzenie nowej gminy.
Ostatnie zakończone pomyślnie próby secesji dotyczyły w 2025 r. gminy Grabówka (z gminy Supraśl)Utworzenie suwerennej Gminy Grabówka.Radni nie zgodzili się na referendum w sprawie podziału gminy.Supraśl chce zablokować secesję Grabówki.Do sądu o referendum.Ponad 1,6 tys. podpisów za referendum w sprawie utworzenia nowej gminy trafiło na biurko burmistrza Supraśla. i gminy Szczawa (z gminy Kamienica)Szczawa chce samorządowego „rozwodu”. Będzie referendum.Szczawa gminą.. Wcześniej, w 2010 r. gminy Jaśliska (z gminy Dukla).
Zobacz też
TERYT Gmina jednostkowa Gmina zbiorowa Powiaty i gminy o identycznych nazwach Związek jednostek samorządu terytorialnego Budżet gminy
Przypisy
Linki zewnętrzne Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II:
Kategoria:Samorząd terytorialny w Polsce Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii