Zandka – dzielnica Zabrza, ustanowiona 17 września 2012 roku, liczy niemal 2,5 tys. mieszkańców.
Położenie Dzielnica Zandka ma powierzchnię 1 km², znajduje się w centrum miasta. Od południa dzielnica graniczy z linią kolejową, od wschodu z terenami zielonymi, od północy z siedzibą Urzędu Skarbowego i boiskiem, a od zachodu z targowiskiem. Dzielnica graniczy z Centrum Południem od południa, z Biskupicami od północy i wschodu i z Centrum Północą od północy i zachodu. Granice dzielnicy przebiegają wzdłuż ulic: Antoniego Lazara, Antoniego Tomeczka, Bytomskiej, Pawła Stalmacha oraz wzdłuż torowiska linii kolejowej Gliwice – Katowice.
Historia Początki osadnictwa w tej części miasta zwanej Małym Zabrzem sięgają 2. połowy XVIII wieku – Mathias von Wilczek zlecił w 1775 roku budowę kilkunastu domów dla kolonistów w pobliżu zabrzańskiego zamku – wówczas ten teren nazywano Kolonią Zamkową i miał on charakter wiejski. Po wyburzeniu zamku teren zaczęto nazywać Sandkolonie (Kolonia na Piaskach, potocznie Zandka, od – piasek bądź Piaski, Pioski) od marnej gleby, która tam występuje. Pierwszymi obiektami wzniesionymi pod koniec XIX wieku były budynek straży pożarnej (obecnie poza granicami dzielnicy) i budynek szkoły.
Wraz z rosnącą industrializacją Zabrza (powstaniem m.in. Huty Donnersmarcka) zwiększyło się zapotrzebowanie na mieszkania dla pracowników, dlatego w latach 1903–1922 zbudowano nowe osiedle na terenie Zandki w duchu miasta ogrodu dla pracowników tejże huty. Kompleks był przeznaczony dla robotników i urzędników, poza mieszkaniami obejmował bibliotekę (dziś siedziba Filharmonii Zabrzańskiej), kasyno (obecnie siedziba Teatru Nowego w Zabrzu), szkołę gospodarstwa domowego, basen kryty (obecnie galeria z restauracją) oraz salę gimnastyczną. Założono także Park Hutniczy przy hucie, będący pierwszym parkiem w obrębie Zabrza. W latach 1926–1927 budynek gospody został zaadaptowany na kościół. W 1927 roku wzniesiono eksperymentalny stalowy dom.
Podczas II wojny światowej zabudowania Zandki zostały częściowo uszkodzone w trakcie ataków, czego ślady można znaleźć przy ul. Krakusa 5. W 1945 roku żołnierze Armii Czerwonej podpalili kościół. W latach 60. XX wieku rozpoczęto wznoszenie nowego kościoła pw. Ducha Świętego, a także zainicjowano wznoszenie nowych budynków mieszkalnych w południowo-wschodniej części osiedla. Po transformacji systemowej i upadku Huty Zabrze większość mieszkań zmieniła swój status, a osiedle z braku nakładów finansowych stało się zaniedbane, uległo degradacji i jest postrzegane jako nieatrakcyjne miejsce do zamieszkania, jednak zachowało swój oryginalny układ przestrzenny.
Historyczny został wpisany 2 sierpnia 2012 roku do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego. Zandka jako dzielnica Zabrza została ustanowiona 17 września 2012 roku poprzez wydzielenie z obszaru dzielnicy Centrum Północ. Zandka liczy niemal 2,5 tys. mieszkańców (stan na 2012 rok), z czego 12% było bezrobotnych (stan na 2012 rok).
Architektura Obiekty historyczne: zabudowania gazowni (najstarsze budynki pochodzą z lat 70. XIX wieku) zabytkowy cmentarz żydowski założony w 1817 roku (najstarsze nagrobki pochodzą z 1873 roku) cmentarz ewangelicki (jeden z najstarszych nagrobków pochodzi z 1889 roku) Szkoła Podstawowa nr 2 im. Jana Brzechwy z 1901 roku dawne przedszkole (ul. Pawła Stalmacha / Cmentarna), obecnie siedziba Straży Miejskiej z 1912 roku zabytkowy przy ul. Pawła Stalmacha (z 1912 roku), Krakusa (z lat 1909–1916), Antoniego Lazara i ks. Antoniego Tomeczka stalowy dom z 1927 roku przy ul. CmentarnejMichał Bulsa, Patronackie osiedla robotnicze. Tom 1: Górny Śląsk, Łódź 2022, s. 300.
Pozostałe obiekty: kościół pw. Ducha Świętego (budowany w latach 2011–2016) boisko piłkarskie klubu KS Stal
Galeria
Przypisy Spis obiektów nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków z terenu województwa śląskiego (stan na 7 października 2022 r.) wkz.katowice.pl [dostęp 2022-10-14].
Bibliografia
Kategoria:Dzielnice i osiedla Zabrza