Dobra wspólne – jedno z rodzajów dóbr w ekonomii.
Pojęcie to jest odpowiednikiem angielskiego commons i czasami jest używane w tej postaci w polskiej literaturze. Jego analizę do ekonomii wprowadził Garrett Hardin, a rozwinęła Elinor Ostrom.
Różne definicje słowa Commons Massimo De Angelis uważa Commons za system autopojetyczny, który istnieje poza kapitałem. System autopojetyczny replikuje te same elementy, z których się składa (poprzez te same elementy i interakcje). Ponieważ Commons są systemami społecznymi, celem autopojetycznym jest powielanie funkcji Commons, polegających na dzieleniu się zasobami i ustanawianiu reguł w obrębie społeczności. Przykładem mogą być organizacje i stowarzyszenia społeczne, centra społeczne, stowarzyszenia sąsiedzkie, rodzinne praktyki, gospodarstwa domowe, albo sieci ‘Peer-to-Peer’ (P2P) [równy z równym] w cyberprzestrzeniMassimo De Angelis, 2013. Does capital need a commons fix? Ephemera: theory & politics in organization, 13 (3), p. 608 https://ephemerajournal.org/sites/default/files/2022-01/13-3deangelis.pdf.
George Caffentzis i Silvia Federici w swojej wspólnej pracy ‘Commons Against and Beyond Capitalism’ (2014) [Commons Przeciwko i Poza Kapitalizmem], słynnie stwierdzili że „nie ma Commons [Dobra Wspólnego, jako rzeczownik] bez Commoning [Wspólnoty, jako czasownik]”, aby podkreślić rolę społeczności jako protagonista w ustanawianiu i utrzymywaniu Commons. Caffentzis i Federici razem twierdzili, że wspólne zarządzanie zasobami takimi jak woda, ziemia i lasy może odbywać się tylko lokalnie i jest to niezbędne do przetrwania bardziej niż sztuczne zasoby takie jak Internet. W ten sposób argumentują przeciwko ‘Global Commons’ [Globalną Wspólnotą]. Ponadto, opierając się na pracy De Angelisa, Caffentzis i Federici postrzegają Commons jako system poza-kapitalistyczny. Idąc dalej, oni popierają za ‘Anti-Capitalistic Commons’ [Antykapitalistyczną Wspólnotą] jako sposób na ‘ucieczkę od kapitalistycznych i rynkowych regulacji’George Caffentzis i Silvia Federici, 2014. Commons against and beyond capitalism. Community Development Journal, 49 (1), pp. 92-105 https://www.jstor.org/stable/26166211.
Michael Hardt i Antonio Negri radykalnie odchodzą od ‘zasobów fizycznych’ w ramach Commons i zamiast tego skupiają się na technologicznej produkcji neoliberalizmu, która wymaga ‘ekspansji Commons [Wspólnoty]’. Hardt i Negri do 'Commons' zaliczają języki, kody, tryby społecznościowe i wiele innych. Podkreślają oni rolę otwartej dostępności, włączenia demokratycznego zarządzania i wspólnego wysiłku w tworzeniu zasobuMichael Hardt i Antonio Negri, 2001. The Empire. Cambridge: Harvard University PressMichael Hardt i Antonio Negri, 2005. Multitude: War and Democracy in the Age of Empire. Westminster: Penguin BooksMichael Hardt i Antonio Negri, 2009. Commonwealth. Cambridge: Harvard University Press.
Michel Bauwens i Vasilis Kostakis podobnie jak Hadrt i Negri skupiają się na produkcji technologicznej, a konkretnie na ‘Commons-Based Peer Production’ (CBPP) [Wspólnota na podstawie produkcji rówieśniczej] i Commons cyfrowych. Dla nich ‘Peer-to-Peer’ (P2P) [Równy z Równym] jest typem relacji społecznych, które nie ograniczają się do fizycznych Commons opisanych przez Ostrom, ale są Global Commons, takimi, w których każdy rówieśnik może swobodnie wnosić wkład do ‘zasobu’. Co więcej, w swojej wspólnej książce ‘Peer to Peer: The Commons Manifesto’, stwierdzają, że ‘współpraca jest często pozbawiona pozwolenia, co oznacza, że jeden może nie potrzebować zgody drugiego, aby wnieść swój wkład.’ Przykładami takich typów Commons są Wikipedia, projekty wolnego i otwartego oprogramowania i wiele innychMichel Bauwens i Vasilis Kostakis, 2019. Peer to Peer: The Commons Manifesto. Westminster: University of Westminster Press, p. 2 https://www.jstor.org/stable/j.ctvfc53qf.
Ekonomia - Tragedia wspólnego pastwiska i Elinor Ostrom W 1968 roku Garrett Hardin wprowadził słowo ‘Commons’ do domeny politycznej poprzez publikację swojego eseju Tragedia wspólnego pastwiska. W swojej pracy Hardin posługuje się metaforą pasterza, który, dążąc do maksymalizacji własnych korzyści, wciąż dodaje kolejne zwierzęta, by karmić się na pastwisku. Problem polega na tym, że wszyscy inni pasterze również kierują się własnym interesem i również dodają więcej zwierząt do swojego stada. W końcu ziemia jest nadmiernie eksploatowana, wyczerpana i nie można jej wykorzystać, co przekłada się na Tragedię Pastwiska [lub bardziej poprawnie przetłumaczone jako: Tragedia Wspólnoty]. Bez zewnętrznego mediatora Hardin ogłasza, że użytkownicy wspólnej ziemi będą swobodnie korzystać z zasobów aż do ich wyczerpaniaGarrett Hardin, 1968. The Tragedy of the Commons. Science, 162 (3859), pp. 1243-1248 https://www.jstor.org/stable/1724745. Odpowiedzi polityczne mające na celu uniknięcie takich tragedii koncentrowały się wokół prywatyzacji i regulacji gruntówRobert J. Smith, 1981. Resolving the Tragedy of the Commons by Creating Private Property Rights in Wildlife. Cato Journal, 1 (2), pp. 439-468 https://www.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/cato-journal/1981/11/cj1n2-7.pdf.
Praca Hardina była jednak szeroko krytykowana za mylenie ‘zasobów zarządzanych przez społeczność’ z ‘zasobami o otwartym dostępie’, gdzie te drugie charakteryzują się trudnością w określeniu swoich granic.
Jedną z największych krytyczek pracy Hardina jest Elinor Ostrom, która w 2009 roku otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych ‘za analizę zarządzania gospodarczego, zwłaszcza we Commons’The Nobel Prize, n/a. Elinor Ostrom. [Online]. Available at: https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2009/ostrom/facts/ [accessed 11 May 2023]. W swojej debiutanckiej książce ‘Governing the Commons’ [Dysponowanie Wspólnymi Zasobami] (1990) Ostrom dalej kwestionuje pogląd Hardina, że ludzie kierują się wyłącznie własnym interesem. Ostrom skupia się na ‘Common-Pool Resources’ (CPR) [dobra wspólnej puli] i wskazuje, że Hardin upraszcza społeczne interakcje między użytkownikami a ich wspólnym zasobem. Poprzez swoje badania Ostrom ilustruje tę kompleksową rzeczywistość. Zidentyfikowała 8 zasad, które prowadzą użytkowników na ich drodze do samoorganizacji i stworzenia umowy w zakresie współpracy i podtrzymywania możliwości dobra wspólnej puli, aby czerpać z nich długoterminowe korzyści. Dlatego kontynuując metaforę pasterzy są oni stale zachęcani do obserwowania innych pasterzy i zgłaszania społeczności wszelkich destrukcyjnych zachowań w celu ich rozwiązania. Kontrakt ten metodą prób i błędów jest stale reformowany, aby zaspokoić potrzeby społeczności.
Zasady projektowania ilustrowane przez długoletnie instytucje dobra wspólnej puli: Jasno zdefiniowane granice dobra wspólnego Zasady regulujące korzystanie do lokalnych warunków Możliwie demokratyczne procesy ustanawiania zasad Monitorowanie albo kontrola dotrzymywania zasad Stopniowe sankcje w razie złamania zasad Mechanizmy do rozwiązywania konfliktów Akceptacja instytucji wspólnego zarządzania przez instytucje zewnętrzne, na przykład rząd.
Dla dobra wspólnej puli, które są częścią większych systemów: Istnienie Nested Enterprises [Wielopoziomowych Instytucji]
Ponadto jak zauważa Ostrom, poleganie na agencjach regulacyjnych w zarządzaniu dobra wspólnej puli może okazać się niepożądane. Agencje regulacyjne są skłonne do popełniania wielu błędów. Tylko jeśli agencje regulacyjne prawidłowo określą pojemność nośną zasobów wspólnej puli, będą dokładnie monitorować działania i sprawiedliwie karać zachowania niezgodne z przepisami, to - zdaniem Ostrom - teoretycznie scenariusz pasterski Hardina powinien przynieść optymalne rezultaty. Jednak wszystkie te czynniki zależą od tego, czy agencje regulacyjne posiadają wiarygodne informacje. W rzeczywistości agencje regulacyjne nie mają wystarczających informacji o czasie i miejscu, aby podjąć decyzję o nośności dobra wspólnej puli, ponieważ agencje regulacyjne znajdują się poza dobrem wspólnej puli. One muszą zatrudniać własnych monitorujących, ponieważ dla monitorujących motywacją są pieniądze, a nie dobro wspólne, nie ma gwarancji, że nie zostaną oni przymuszeni i nie nadużyją swojej władzy. Każda niepełna lub błędna informacja może spowodować fatum Commons. Dlatego to, co czyni Commoning [Wspólnotą jako czasownik] tak praktycznym, to fakt, że poprzez relacje społeczne społeczeństwo Commons mogą się nawzajem samoregulować, aby odpowiadać na ciągle zmieniające się właściwości dobra wspólnej puliElinor Ostrom, 1990. Governing the Commons: the Evolution of Institutions for Collective Action. Cambridge: Cambridge University Press.
W związku z tym Ostrom nie tylko obala argument Hardina, że ludzie są skłonni do maksymalizacji własnego interesu i nie mają bodźca do dbania o ziemię, ale także wskazuje na wady rozwiązania polegającego na prywatyzacji.
Przykłady Commons w Europie Wschodniej Creative Commons Polska Licencja Creative Commons Polska to licencja praw autorskich, która pozwala na łatwiejszą dystrybucję treści, gdzie inni mają prawo do dzielenia się, korzystania i budowania na podstawie pracy autora. Ideą licencji ‘Creative Commons’ jest rzucenie wyzwania ograniczającym prawom własności intelektualnej, które prawnie blokują możliwości twórcze człowieka i uwolnienie treści, aby były dostępne dla wszystkichCreative Commons Polska, n/a. Creative Commons. [Online]. Available at https://creativecommons.pl/ [accessed 11 May 2023].
Creative Commons Polska i Centrum Cyfrowe współpracowały z Małopolskim Instytutem Kultury (MIC)Małopolski Instytut Kultury (MIC), n/a. Małopolski Instytut Kultury. [Online]. Available at: https://mik.krakow.pl/ [accessed 11 May 2023] w celu uzyskania otwartej licencji na promocję dziedzictwa kulturowego Małopolski. W efekcie w 2013 roku uruchomiono portal ‘Wirtualne Muzea Małoposki’Wirtualne Muzea Małopolski, n/a. Wirtualne Muzea Małopolski. [Online]. Available at: https://muzea.malopolska.pl/en/museums/32946 [accessed 11 May 2023], którego celem było udostępnienie dziedzictwa kulturowego w domenie publicznej. Dziś na portalu znajdują się tysiące zdigitalizowanych obiektów z wielu muzeów. Portal ten pozwala muzeom uwidocznić ich pracę i przyciągnąć nowych odbiorcówMarta Malina Moraczewska, 2022. Better together! Małopolska Virtual Museums - a regional hub for digital heritage. Medium. [Online]. Available at: https://medium.com/creative-commons-we-like-to-share/better-together-ad2219c4df58 [accessed 11 May 2023].
Otwarty Jazdów Otwarty JazdówOtwarty Jazdów, n/a. Jazdów. [Online]. Available at: https://jazdow.pl/ [accessed 11 May 2023] to oddolny projekt społeczny w domkach fińskich w Warszawie. Domy te mają znaczenie historyczne ponieważ były częścią reparacji wojennych Finlandii wobec Związku Radzieckiego.
W 2011 roku władze miasta chciały zniszczyć 27 ostatnich domków fińskich, aby wybudować nowe osiedle.
W 2012 roku doszło do konfliktu między mieszkającymi w domach mieszkańcami a urzędem miasta.
W 2013 roku mieszkańcy i aktywiści stworzyli oddolną inicjatywę o nazwie Otwarty Jazdów, aby zachować domki fińskie. Zorganizowano festiwal i inne działania, aby pokazać wielofunkcyjne i transformacyjne możliwości przestrzeni.
W 2015 roku rada miasta po otwartym liście konsultacyjnym uznała prawo Otwartego Jazdowa.