mały|Dawna kolegiata warszawska, obecnie katedra Archidiakonat warszawski, archidiakonat czerski (łac. archidiaconatus varsaviensis) – jeden z czterech historycznych archidiakonatów diecezji poznańskiej Kościoła katolickiego w Polsce w okresie przedrozbiorowym.
Historia Diecezja poznańska powołana w 968 roku jako pierwsza w historii Kościoła katolickiego w Polsce początkowo obejmowała obszar całego państwa Mieszka I. W roku 1000 erygowano kolejne diecezje na czele z archidiecezją gnieźnieńską, wskutek czego dokonano podziału dotychczasowego terytorium. Być może już wtedy całość lub część Mazowsza pozostawiono pod władzą biskupów poznańskich. W 1075 roku dokonano odnowy struktur administracyjnych Kościoła, powołując m.in. biskupstwo w Płocku oraz ustanawiając rok później kolegiatę w Grójcu przynależącą do diecezji poznańskiej. Przed 1252 roku kolegiatę przeniesiono do Czerska, który stał się siedzibą archidiakona. W 1298 roku bp Andrzej Zaremba dokonał podziału diecezji na cztery archidiakonaty, włączając w struktury funkcjonujący już archidiakonat czerski. W 1402 roku na mocy bulli Bonifacego IX Humilibus et honestis kapituła kolegiacka została przeniesione do kościoła św. Jana w Warszawie. W 1406 roku za rządów bp. Wojciecha Jastrzębca kościół został podniesiony do rangi kolegiaty i stał się siedzibą archidiakona. W XV wieku do archidiakonatu przynależało dziesięć dekanatów: błoński, garwoliński, gąbiński, grójecki, latowicki, liwski, mszczonowski, piaseczyński, sochaczewski, warecki. Od połowy XVII wieku w związku z przeniesieniem stolicy biskupi poznańscy rezydowali w Warszawie. W 1678 roku powołano w Warszawie osobne seminarium duchowne.
Po II rozbiorze decyzją papieża Piusa VI z 1794 roku archidiakonat został objęty zwierzchnictwem arcybiskupów gnieźnieńskich. Ostateczny rozbiór Rzeczypospolitej wymusił podjęcie istotnych zmian w funkcjonowaniu Kościoła katolickiego w Polsce. W 1798 roku ustanowiono diecezję warszawską, znosząc tym samym archidiakonat warszawski.
Archidiakoni warszawscy Początkowo zgodnie z prawem kościelnym archidiakoni byli pełnoprawnymi administratorami podległego sobie terytorium, których bezpośrednim zwierzchnikiem był biskup. Od czasów soboru trydenckiego rola archidiakonów została ograniczona na rzecz oficjałów generalnych i wikariuszy in spiritualibus, niemniej jednak w imieniu biskupa wciąż przeprowadzali oni wizytacje parafii. Od 1362 roku archidiakoni warszawscy zasiadali w kapitule katedralnej poznańskiej, a później również w kapitule kolegiackiej warszawskiej. Patronami archidiakonów byli książęta mazowieccy, a następnie królowie. Po likwidacji archidiakonatu warszawskiego tytuł archidiakona jako honorowy otrzymywał jeden z kanoników kapituły katedralnej warszawskiej. 1253 Teofil 1267 Wiktor 1287-1312 Radoń 1356-1358 Marcin 1360-1363 Dytryk (Teodoryk) Pradel 1373-1377 Wojciech 1380-1385 Mikołaj 1405-1430 Jałbrzyk (Alberyk) z Modlny 1431-1434 Mikołaj z Drzewicy (Drzewicki) 1434-1452 Jan z Drzewicy 1452-1478 Mikołaj z Raszyna 1479-1507 Mikołaj z Mniszewa (Mniszewski) 1507-1508 Piotr Sosnkowski 1508-1523 Jan Mrokowski 1524-1538 Paweł Trąbski 1538-1540 Jan Łaski 1540-1546 Maciej z Jeżowa 1546-1547 Andrzej de Valentinis z Mutyny 1547-1559 Jakub Uchański 1559-1569 Jan Makowiecki 1569-1572 Franciszek Krasiński 1572-1600 Stanisław Fogelweder 1600-1606 Jakub Holst 1606-1614 Jan Kuczborski 1614-1616 Jan Wężyk 1616-1631 Paweł Piasecki 1631-1640 Jan Wierzbięta-Doruchowski 1641-1649 Piotr Mieszkowski 1649-1659 Adam Koss 1659-1663 Mikołaj Goski 1663-1696 Stanisław Święcicki 1698–1715 Stefan Rupniewski 1715-1731 Michał Wężyk 1731-1739 Jan Humański 1739-1741 Mikołaj Dembowski 1742-1759 Antoni Grzegorzewski 1759-1784 Krzysztof Hilary Szembek 1784-1797 Onufry Kajetan Szembek
Zobacz też Podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce (1772) archidiakonat poznański archidiakonat śremski archidiakonat pszczewski
Przypisy
Kategoria:Kościół katolicki w I Rzeczypospolitej Kategoria:Archidiecezja poznańska Kategoria:Archidiecezja warszawska