Pierwsza palatalizacja słowiańska – prasłowiańska palatalizacja spółgłosek , , kolejno w , , , gdy poprzedzają samogłoski przednie oraz miękkie sonanty.

Opis zjawiska Prasłowiańskie spółgłoski miękkopodniebienne , , (które odpowiadają kolejno polskim , , ), gdy poprzedzają samogłoski przednie , , , , lub miękkie sonanty (*ьr) i (*ьl), przechodzą kolejno w , , (które odpowiadają kolejno polskim , , , lecz prasłowiańskie były miękkie). Ponadto w takich sytuacjach zbitki i asymilują się w (polskie ), a w (polskie ).

Niektórzy autorzy rozdzielają palatalizacje przed samogłoskami przednimi i palatalizację przed , podczas gdy inni uważają je za jeden proces.

Refleksy Początkowo refleksy pierwszej palatalizacji były miękkie i w niektórych językach słowiańskich pozostają takie do dziś. W języku rosyjskim i stwardniały w XIV wieku, ale zachowało swoją miękkość; w języku białoruskim i ukraińskim również stwardniało. Dawna miękkość jest odzwierciedlona w rosyjskiej ortografii przez pisownię i , chociaż wymawiane są jako i . Ponadto miękkość i przed samogłoskami przednimi jest nadal zachowana w dialektach kirowskich.

W języku polskim refleksy stwardniały już w XVI wieku.

Wynik palatalizacji > zamiast tłumaczy się tym, że afrykaty dźwięczne w całej historii języka prasłowiańskiego były niestabilne. Dlatego wkrótce po zakończeniu procesu palatalizacji zostało uproszczone do .

Etapy pośrednie Według Augusta Leskiena proces przemiany przechodził według następującego schematu: > > > > > .

Aleksiej Szachmatow przedstawił krótszy proces:

> > ; > > ; > ;

Samuił Biernsztiejn uzupełnił go później i przedstawił w następującej formie:

> > > ; > > > ; > > ;

Stojko Stojkow krytykuje ten schemat, wskazując, że w bułgarskim dialekcie , gdzie proces podobny do pierwszej palatalizacji zaszedł w XX wieku, istniał tylko jeden etap pośredni: > > . Jest to schemat postulowany dla języka prasłowiańskiego przez Valerijusa Čekmonasa.

Konsekwencje Pierwsza palatalizacja wzbogaciła fonetykę języka prasłowiańskiego o cztery nowe dźwięki: , , , i fonologię o trzy fonemy: , , . Według wielu badaczy fonologizacja , , nastąpiła po zmianie na po spółgłoskach miękkich.

Przykłady > : pie. > prasł. > pol. cztery, ros. , bułg. ; pie. > prasł. > > > pol. czarny, ros. , bułg. ; prasł. + > > pol. pająk: pajęczyna, ros. : , słoweń. pájek: pȃječina; > : pie. > prasł. > pol. żywy, ros. , bułg. ; pie. > prasł. > pol. żona. ros. , bułg. ; pie. > prasł. > pol. żar, ros. , bułg. ; > : prasł. + > > pol. suchy : susza, ros. : , bułg. : ; prasł. + > > pol. proch : prószyć, ros. : , bułg. : ; > : pie. > prasł. > pol. jeszcze, ros. , bułg. ; prasł. + > > pol. łuska : łuszczyć, ros. : , słoweń. lūska : luščīti; > : prasł. + > > pol. gęsty : gąszcza/gęszcza, ros. : , słoweń. gost : gošča; prasł. + > > pol. tłusty : tłuszcza, ros. : , serb-chorw. tust : tušta; > : prasł. + > > st.pol. drożdża (dziś tylko drożdże), ros. , bułg. .

Chronologia Pierwsza palatalizacja nastąpiła przed monoftongizacją dyftongów, co spowodowało drugą palatalizację.

Językoznawcy nie zgadzają się dokładnie co do datacji procesu. Tak więc Leszek Moszyński datował proces na początek n.e – II w. n.e., Arnošt Lamprecht na lata 400–475 (z dokładnością do 25 lat), Jurij Szewelow i Matej Šekli na V–VI w., a Marc L. Greenberg stwierdził, że proces ten miał miejsce w pierwszej połowie pierwszego tysiąclecia, osiągając kulminację w siódmym wieku naszej ery.

Dane toponimiczne Pierwsza palatalizacja była wciąż żywym procesem, gdy Słowianie osiedlili się w górnym dorzeczu Dniepru, gdzie zapożyczyli szereg nazw miejscowości od miejscowej ludności bałtyckiej: Vilkesa > Wołczesa, *Akesā > Oczosa, *Laṷkesā > Łuczosa, Merkinė > Merecz, *Gēdras ( ‘czysty’) > Żadro, *Skērii̯ā > Szczara, a także później podczas kolonizacji ziem ugrofińskich, kiedy zapożyczono nazwy Iżorowie () i Sieliżarowka.

Jednocześnie pierwsza palatalizacja została zakończona do czasu zasiedlenia Peloponezu przez Słowian (VI-VII w.), gdzie zachowały się słowiańskie toponimy w greckim zapisie: gr. < prasł. , < prasł. , < prasł. , < prasł. , < prasł. , < prasł. , < prasł. , < prasł. .

Jeżeli nazwa jednego z praskich wzgórz, , pochodzi z języków germańskich (por. goc. ‘zwycięstwo’), to w takim przypadku pierwsza palatalizacja była istotna w czasie zasiedlania Czech przez Słowian.

Dane z zapożyczeń Pierwsza palatalizacja znajduje odzwierciedlenie w wielu słowiańskich słowach zapożyczonych z języków germańskich:

pragerm. , > prasł. , > pol. szata, ros. , czes. šat; pragerm. > prasł. > st.pol. szłom, scs. , st.rus. ;

Biernsztiejn uważał, że w tym przypadku nie był to żywy proces fonetyczny, ale substytucja dźwięków, jak w z greckiego , a zanim te zapożyczenia zostały przeprowadzone, pierwsza palatalizacja już się zakończyła.

Pierwsza palatalizacja miała miejsce już w momencie zetknięcia się plemion słowiańskich z fińskimi. Świadczą o tym liczne fińskie zapożyczenia z języka prasłowiańskiego: prasł. > ‘kłoda’; prasł. > ‘szczupak’;

Sugeruje się, że istnieją fińskie slawizmy, zapożyczone przed pierwszą palatalizacją:

prasł. ( *jьžese) > prafiń. > ( ikeet) ‘jarzmo, igo’; prasł. > prafiń. > ‘bombus’;

Jednakże Petri Kallio uważa, że prasłowiańskie dźwięki i zostały zastąpione przez fińskie , podobnie jak w fińskich zapożyczeniach z języka lapońskiego.

Dane dotyczące slawizmów w języku greckim są zgodne z danymi dotyczącymi toponimów: zanim Słowianie zamieszkali na Peloponezie, pierwsza palatalizacja została już zakończona. Znajduje to odzwierciedlenie w greckich słowach:

prasł. > ngr. ; prasł. (por. pol mrzeża) > ngr. .

Paralele W językach słowiańskich W dialekcie języka bułgarskiego w XX wieku (po 1915 r.) nastąpił proces podobny do pierwszej palatalizacji: > , > : ч’ѝсел ‘kwaśny’ (bułg. standard. кисел), ч’уфтѐ ‘kotlet’ (кюфте), кнѝџ’и ‘książki’ (книги), ерџ’ѐн ‘kawaler’ (ерген).

W Polsce w Borach Tucholskich i zachodniej Krajnie zaszedł proces zmiany i w i : ʒ́ipći (pol. standard. gibki), naʒ́e (nagie), ćeř (kierz).

Poza językami słowiańskimi W dialekcie łaciny ludowej, która stanowiła podstawę języka włoskiego, rumuńskiego i retoromańskiego, dźwięki i przed przednimi samogłoskami , i zmieniły się odpowiednio na i , por. wł. cervo , rum. cerb z łac. cervus ‘jeleń’. W języku angielskim w średniowieczu , (przed samogłoskami przednimi oraz ) oraz (zawsze) zmieniły się odpowiednio na , i , np. ċild > child ‘dziecko’, ecȝe > edge ‘krawędź’, fisc > fish ‘ryba’. Proces ten nazywany jest palatalizacją lub asybilacją. Praindoirańskie , i przed , , , i przechodzi kolejno w , (później dając w językach irańskich i w językach indoaryjskich): pie. > sans. ‘cztery’, pie. > sans. ‘żywy’, pie. > sans. ‘uderzać’. Praormiańskie , i przed samogłoskami przednimi oraz przed przechodziło kolejno w , , : pie. > orm. ‘ciepły’, pie. > orm. ‘ogłowie’, pie. > orm. ‘cztery’. W armenistyce proces ten nazywany jest drugą palatalizacją.

Przypisy

Bibliografia

Słowniki

Kategoria:Języki słowiańskie Kategoria:Prasłowianie