Organy piszczałkowe to instrument muzyczny dęty, klawiszowy, największy rozmiarami, najbogatszy pod względem dynamiki, barwy brzmienia, o najszerszej skali dźwiękowej i najbardziej skomplikowanej budowie. Organy nieprzenośne ustawione są w budynku lub w plenerze na stałe i często stanowią istotny element wystroju wnętrza lub krajobrazu. Konstrukcja organów nie jest ujednolicona: organy małe, o gabarytach szerokiej szafy odzieżowej mają kilkadziesiąt piszczałek, a organy wielkie zajmują powierzchnię kilkudziesięciu metrów kwadratowych, osiągają wysokość kilkunastu metrów i mają kilkadziesiąt tysięcy piszczałek.

Największe organy piszczałkowe Niejednolita struktura głosów organowych bywa przyczyną sporów dotyczących rankingów wielkości organów piszczałkowych. W rankingach organów podaje się kilka parametrów – liczba głosów, liczba rzędów, liczba piszczałek, liczba nieoddzielonych sekcji (zespołów brzmieniowych), liczba klawiatur.

Piszczałki organowe ustawione są w rzędy odpowiadające dźwiękom skali chromatycznej gamy C-dur i zazwyczaj obejmują pięć oktaw, czyli 61 piszczałek. Rzędy piszczałek tworzą głosy organowe; niektóre głosy obejmują mniej niż 5 oktaw, inne więcej. Niektóre głosy (np. mikstury) składają się z kilku rzędów piszczałek. Istnieje zatem możliwość, że dwa instrumenty o 10 głosach będą miały diametralnie różną ilość pojedynczych piszczałek, a informacje o całkowitej liczby piszczałek w organach są często niedostępne.

Niektóre instrumenty budowane są jako zespoły organowe (np. zespół organowy w bazylice licheńskiej, organy katedry w Paderborn, organy katedry w Kolonii), których poszczególne i wyposażone we własne stoły gry części mogą funkcjonować zarówno jako osobne organy, jak i jako zespoły brzmieniowe głównego instrumentu. Inne, dzięki zastosowaniu traktury elektrycznej, mogą mieć jeden stół gry i zespoły brzmieniowe umieszczone w znacznej odległości od głównego instrumentu (np. organy katedry we Fromborku, organy Wanamakera w Filadelfii).

Na świecie Poniższe zestawienie prezentuje instrumenty z całego świata, posiadające ponad 100 głosów, które mogą być obsługiwane z jednego stołu gry, niezależnie od tego, czy instrument składa się z jednego czy większej liczby części i niezależnie od rodzaju traktury.

Opis kolumn w tabelach: Miejsce – budynek, w którym znajduje się instrument, Rok – rok, w którym instrument został oddany do użytku po raz pierwszy, Głosy – całkowita liczba głosów, Rzędy – liczba rzędów piszczałek, Manuały – liczba klawiatur ręcznych, TG – rodzaj traktury gry (m – mechaniczna, p – pneumatyczna, e – elektryczna, ep – elektropneumatyczna), TR – rodzaj traktury rejestrowej, Źródła – przypisy bibliograficzne, Uwagi – dodatkowe informacje (link do głównego artykułu, uwagi dotyczące danego wpisu; nie opis). Miejsce Rok Głosy Rzędy Piszczałki Manuały TG TR Źródła Uwagi w Filadelfii, PA (USA)1904401464287506epep w Atlantic City, NJ (USA)1932314449334517 , NY (USA)1911305375235004Katedra św. Szczepana w Pasawie (Niemcy)1928242348193715 w Los Angeles, CA (USA)1931230346204175 Katedra Chrystusa w Garden Grove, CA (USA)1982230293171065ee Katedra w Moguncji (Niemcy)2021192264145264 Katedra w Mediolanie (Włochy)1938186255158005ee w Meksyk (Meksyk)1958186255156335 Kościół św. Mateusza w Hanover, PA (USA)1964185227143414ee w Nowym Jorku, NY (USA)1971163225124225ee Kościół św. Wawrzyńca w Norymberdze (Niemcy)1879162232121565ee w Mesynie (Włochy)1949160223157005epep Bazylika NMP Licheńskiej w Licheniu Starym (Polska)2007157227123236eeartykuł w Salt Lake City, UT (USA)1990155206116235 w Charlotte, NC (USA)1990152205114995ee w Bostonie, MA (USA)1952151233133844epep Katedra w Paderborn (Niemcy)19811512014ee Kościół przy Riverside w Nowym Jorku, NY (USA)19801492075 Katedra Kolońska w Kolonii (Niemcy)19481462004ee

W Polsce Poniższe zestawienie prezentuje organy wielkie (czyli instrumenty posiadające ponad 60 głosów) w Polsce, które mogą być obsługiwane z jednego stołu gry, niezależnie od tego, czy instrument składa się z jednego czy większej ilości części i niezależnie od rodzaju traktury.

Opis kolumn w tabelach: Miejsce – budynek, w którym znajduje się instrument, Rok – rok, w którym instrument został oddany do użytku po raz pierwszy, Głosy – całkowita ilość głosów, Rzędy – ilość rzędów piszczałek, Manuały – ilość klawiatur ręcznych, TG – rodzaj traktury gry (m – mechaniczna, p – pneumatyczna, e – elektryczna, ep – elektropneumatyczna), TR – rodzaj traktury rejestrowej, Źródła – przypisy bibliograficzne, Uwagi – dodatkowe informacje (link do głównego artykułu, uwagi dotyczące danego wpisu; nie opis). Miejsce Rok Głosy RzędyPiszczałki Manuały TG TR Źródła UwagiBazylika Najświętszej Maryi Panny Licheńskiej, Licheń Stary2005157123234ee – uwzględniono cały zespół organowy połączony trakturą elektryczną– artykuł Archikatedra św. Jana Chrzciciela, Wrocław1913 1515eeBazylika jasnogórska, Częstochowa19561054epepNarodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia, Katowice202310576604, 5m, ee2211 piszczałek drewnianych, 5449 metalowychKościół Najświętszego Serca Jezusa, Gdynia19801024epepBazylika archikatedralna Świętej Rodziny, Częstochowa19491014ppBazylika archikatedralna w Gdańsku-Oliwie, Gdańsk1788945epepFilharmonia Bałtycka, Gdańsk2007914eeZbudowane w 1988 dla katedry w Lozannie, zainstalowane w filharmonii w 2007.Kościół św. Kazimierza, Białystok1977905eeBazylika Bożego Ciała, Kraków19638359504epe– uwzględniono cały zespół organowy połączony trakturą elektryczną– artykułKościół Jezuitów, Jastrzębia Góra1962764meKościół św. Pawła Apostoła, Ruda Śląska1928754ppBazylika mniejsza pw. św. Antoniego Padewskiego, Rybnik1965664epepKościół św. Teresy, Łódź1992654meOpera i Filharmonia Podlaska, Białystok201261>40004epepBazylika św. Erazma i św. Pankracego, Jelenia Góra1906603epep– artykuł

Organy z trakturą mechaniczną Traktura mechaniczna jest najstarszą stosowaną w budownictwie organów. Elementami przekazującymi ruch są w niej zawory mechaniczne, dźwignie, cięgła i wałki. W kolejnych epokach konstruktorzy wdrażali ulepszenia mechaniki systemu przenoszenia ruchu pomiędzy klawiszami oraz przełącznikami rejestrowymi a zaworami regulującymi dostęp powietrza do piszczałek. Traktura mechaniczna zaczęła być wypierana z produkcji przez pneumatyczną w XIX i elektryczną w XX wieku, ale do dziś pozostaje cenioną ze względu na precyzję, trwałość wykonania i walory historyczne.

Poniższe zestawienie prezentuje najstarsze, sprawne (grywalne) instrumenty z całego świata wyposażone w mechaniczną trakturę gry i rejestrów. Niektóre, budowane od połowy XIX wieku instrumenty posiadają mechaniczno-pneumatyczną dźwignię Barkera, która nie wpływa na sposób przenoszenia ruchu, a jedynie na zmniejszenie oporu gry.

Opis kolumn w tabelach: Miejsce – budynek, w którym znajduje się instrument, Rok – rok, w którym instrument został oddany do użytku po raz pierwszy, Głosy – całkowita ilość głosów, Rzędy – ilość rzędów piszczałek, Manuały – ilość klawiatur ręcznych, Źródła – przypisy bibliograficzne, Uwagi – dodatkowe informacje (link do głównego artykułu, uwagi dotyczące danego wpisu; nie opis). Miejsce Państwo Rok Ilustracja Głosy Rzędy Piszczałki Manuały Źródła Uwagi w 1430 70x70px8126001artykuł w Valais1435 70x70px8103761artykuł w 1440 70x70px71artykuł w Lorris1501 70x70px11181artykułRoskilde Domkirke w Roskilde1554 70x70px333artykuł w Innsbrucku1561 70x70px15322artykułSé de Évora w Évorze1562 70x70px9161 artykuł w Garrovillas de Alconétar1578 70x70px6144441artykuł w Smecznie1587 70x70px131artykułKościół Świętej Trójcy w Gdańsku1618 70x70px4524413artykułKościół farny w Kazimierzu Dolnym1620 70x70px3514362artykułBazylika św. Andrzeja w Olkuszu1633 70x70px312artykuł w Štítniku1639 70x70px61artykułKościół Świętych Piotra i Pawła w Węgorzewie1647 70x70px212artykułKościół św. Jacka w Słupsku1657 70x70px3316043artykułKościół św. Jana Chrzciciela w Orawce1670 70x70px94501artykułKonkatedra w Kamieniu Pomorskim1672 70x70px443artykułBazylika świętojańska w Toruniu1688 70x70px151artykułKościół św. Marcina w Groningen1740 70x70px538135003artykuł

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Baza organów – MusicamSacram Pipe Organ Database – Organ Historical Society The National Pipe Organ Register – British Institute of Organ Studies Pipe Organ Map Organ Database – Martin Doering Orgeldatabase – Piet Bron Organy A Organári Na Slovensku – Hudobné centrum

Kategoria:Organmistrzostwo Kategoria:Listy związane z muzyką