thumb|Thaumatococcus daniellii w szklarni Deutsches Institut für tropische und subtropische Landwirtschaft w Witzenhausen thumb|Thaumatococcus daniellii w szklarni ogrodu botanicznego Jean-Marie Pelt w Villers-lès-Nancy Thaumatococcus Benth. – rodzaj roślin z rodziny marantowatych. Należą do niego dwa gatunki występujące w Afryce Zachodniej i północno-zachodniej Afryce Środkowej. Z owoców gatunku T. daniellii pozyskuje się taumatynę, najsłodszą substancję pochodzenia naturalnego znaną człowiekowi. Rośliny z tego gatunku stanowią bogate źródło związków fitochemicznych aktywnych biologicznie i są wykorzystywane leczniczo. Ogonki liściowe roślin wykorzystuje się w tkactwie, a blaszki liściowe jako materiał na strzechy. Są one również powszechnie stosowane jako materiał do pakowania żywności.
Zasięg geograficzny Zasięg Thaumatococcus daniellii ciągnie się od Liberii przez Gwineę, Sierra Leone, Wybrzeże Kości Słoniowej, Burkinę Faso, Ghanę, Togo, Nigerię, Kamerun i Republikę Środkowoafrykańską do zachodnich krańców pasma Ruwenzori w Demokratycznej Republice Konga na wschodzie oraz od rzeki Benue w Nigerii, przez Kamerun, Gwineę Równikową, Gabon i Kongo do eksklawy Kabinda i dolnej Katangi na południu. Gatunek występuje też na wyspach Zatoki Gwinejskiej oraz został introdukowany do Azji, na Wyspy Książęce, do Malajów, Singapuru, Indonezji i Australii.
Gatunek Thaumatococcus flavus jest endemitem Gór Krystalicznych w Gabonie.
Morfologia Pokrój Wieloletnie rośliny zielne, tworzące kępy, osiągające wysokość 2,5 metra, w przypadku Thaumatococcus flavus, lub 3,5 metra (4 metry), w przypadku T. daniellii.
Pędy Smukłe, pełzające, czasami rozwidlone kłącze.
Liście Liście odziomkowe wyrastają z kłącza pojedynczo z każdego węzła. U dorosłych roślin obecnych jest nawet 30 liści w różnych stadiach rozwoju. Pochwa liściowa o długości do 20 cm, naga. Ogonek liściowy długości do 2,5 metra (T. flavus) lub do 3 metrów (T. daniellii), zielony, nagi. Poduszeczka liściowa długości 10 cm, naga. Blaszka liściowa niemal okrągła i nieco asymetryczna, o wymiarach do 40 × 30 cm (T. flavus) lub jajowato-eliptyczna, zaokrąglona, ścięta u nasady, o wymiarach do 46 × 30 cm (T. daniellii), z krótkim, szerokim wierzchołkiem, po obu stronach jasnozielona, z wyraźnymi, równoległymi żyłkami bocznymi.
Kwiaty Kwiaty wyrastają w parach, zebranych po 5–6 (T. daniellii) lub do 14 (T. flavus) w kłosy, proste lub rozgałęzione, długości około 10 cm (T. daniellii) lub do 20 cm (T. flavus), wyrastające tuż nad ziemią u nasady ogonków liściowych. Szypuła kwiatostanów osiąga do 10 cm wysokości. Osie kwiatostanu są brązowe, omszone. Kwiatostan i każde jego odgałęzienie z 2–4 podsadkami. Każda para kwiatów wsparta jest podsadką o długości ok. 2,2 cm, u T. flavus żółtą i owłosioną. Szypułki o długości 0,5 mm i 1 mm, nagie z jedną, brązową przysadką wielkości 1,5 × 0,9 mm. Listki okwiatu bladofioletowe (T. dianellii) lub żółte (T. flavus), długości podsadek. Listki zewnętrznego okółka szeroko równowąskie, długości 1 cm (T. daniellii) lub 1,2 cm (T. flavus). Listki wewnętrznego okółka podługowate, długości 2,5 cm (T. dianellii) lub 2,8 cm (T. flavus), zrośnięte na długości około 1,5 cm. Zewnętrzne prątniczki zwykle nieobecne. Guzowaty prątniczek długości około 25 mm. Kapturkowaty prątniczek długości około 25 mm. Jeden pręcik z pojedynczym pylnikiem, długości około 3 mm. Zalążnia zbudowana z trzech owocolistków, funkcjonalnie jednokomorowa, z jednym, anatropowym zalążkiem, omszona, u T. flavus żółtobrązowa. Szyjka słupka długości około 3 cm.
Owoce Owocostan składa się zwykle z 3–4 jagodopodobnych owoców, które dojrzewają na poziomie gruntu lub w nim zagłębione. Owoce ostrosłupowate lub trójgraniaste, o grubym, skórzastym egzokarpie, średnicy do 3 cm (T. daniellii) lub do 4 cm (T. flavus), w kolorze od ciemnozielonego, przez brązowy do karmazynowego lub jaskrawoczerwonego, gdy są w pełni dojrzałe. Każdy owoc zawiera 2–3 błyszczące, czarne i twarde nasiona, które otoczone są przez lepką, cienką, przezroczystą (u T. flavus białawą) osnówkę, która przez niektórych autorów uznawana jest za przekształcony z osnówki, śluzowaty endokarp owocu.
Biologia i ekologia Rozwój Zasadniczo rośliny z gatunku Thaumatococcus daniellii kwitną raz w roku, jednak w sprzyjających warunkach mogą zakwitnąć powtórnie. Roślina kwitnie przez większą część roku, ale szczyt kwitnienia przypada na okres od lipca do końca października, po którym pojawiają się owoce dojrzewające od stycznia do połowy kwietnia. Po dojrzeniu owoców obumiera liść, z kąta którego wyrasta szypuła. Badania biologii rozmnażania T. daniellii potwierdziły alogamiczny sposób rozmnażania tego gatunku. Zaobserwowano, że w zapylaniu kwiatów tej rośliny biorą udział ptaki (nektarnik oliwkowy) oraz mszycowate z rodzaju Aphis. Rośliny rozmnażają się również wegetatywnie.
Siedlisko Thaumatococcus daniellii rośnie w runie gorących, wilgotnych lasów równikowych, na nizinach i w strefie przybrzeżnej Afryki Zachodniej, tworząc rozległe i gęste kolonie. Większość opisów stanowisk tego gatunku wskazuje na zacienione warunki lasów wtórnych lub wieloletnich upraw plantacyjnych, w tym kakaowca i koli. Roślina preferuje nisko położone, płaskie obszary z wilgotnymi, ale dobrze przepuszczalnymi i kwaśnymi glebami. Na obszarze występowania jest rozpowszechniona na wysokościach poniżej 800 m n.p.m., na klasycznych dla obszaru klimatu równikowego silnie zwietrzałych glebach ferralitowych. W Australii gatunek naturalizował się na obrzeżach tropikalnego lasu deszczowego na północy kontynentu.
T. flavus występuje wzdłuż strumieni w lesie pierwotnym porastającym Góry Krystaliczne, na wysokości 500 m n.p.m.
Interakcje międzygatunkowe Thaumatococcus daniellii jest składnikiem diety goryli zachodnich.
Cechy fitochemiczne Rośliny z gatunku T. daniellii są obfitym źródłem związków fitochemicznych aktywnych biologicznie. Ilościowe analizy fitochemiczne ekstraktów z owoców, liści i kłączy wykazały obecność dużych ilości alkaloidów, garbników, saponin, flawonoidów, flobafenów, antrachinonów, fitynianów, fenoli, steroidów i terpenoidów.
W osnówce nasion T. daniellii obecne jest białko taumatyna, będące jednym z najsłodszych związków znanych człowiekowi – około 100 000 razy słodszym od cukru w przeliczeniu na mol i 3000 razy słodszym na jednostkę masy. Uważana jest za najsłodszą substancję słodzącą pochodzenia naturalnego w przemyśle spożywczym i została ujęta jako najsłodsza substancja w Księdze rekordów Guinnessa. W dojrzałych owocach zawartość taumatyny w osnówce osiąga od 50 mg/g do 60 mg/g. Osnówki nasion roślin z tego gatunku zawierają oprócz taumatyny proteazę cysteinową zwaną taumatopainą o właściwościach zbliżonych do papainy, L-arabinozę, D-ksylozę, kwas D-glukuronowy i kwas 4-O-metylo-D-glukuronowy, pentozę i kwas uronowy.
Owocnia i nasiona cechują się wysoką zawartością kwasu fitynowego, garbników, saponin, polifenoli i olejków eterycznych, z których najwyższy procent stanowią cyklopropan, nonylo-5-tetradekan i 7-tetradekan. W owocach wykryto również obecność proantocyjanidyny.
Nasiona T. daniellii zawierają kwas oleinowy, kwas palmitynowy, kwas linolowy i kwas stearynowy.
Ogonki liściowe, kwiaty i owoce T. daniellii zawierają pochodne flawanoli i flawonów. W kwiatach obecne są antocyjany, będące pochodnymi delfinidyny, cyjanidyny i pelargonidyny oraz glikozydy flawonoidów, w tym kemferolu.
W liściach roślin z gatunku T. daniellii obecne są alkaloidy, garbniki, saponiny, flawonoidy, steroidy (sitosterol), terpenoidy, antrachinony, kardenolidy, glikozydy, kwas askorbinowy i kwas palmitynowy. W olejku eterycznym z liści obecne są między innymi kwas oleinowy, geranylogeraniol, skwalen i tetrakontan.
Kłącza i liście T. daniellii zawierają również lunamarynę, rybalinidynę, kemferol, rutynę, katechinę, epikatechinę, antocyjany i sparteinę.
Genetyka Liczba chromosomów 2n w przypadku gatunku Thaumatococcus daniellii wynosi 20.
Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj z rodziny marantowatych (Marantaceae) z rzędu imbirowców (Zingiberales). W systemie Takhtajana z 1997 roku zaliczany do plemienia Phrynieae w rodzinie marantowatych, zaliczanej do rzędu Cannales. W obrębie rodziny jest rodzajem siostrzanym względem Megaphrynium, stanowiąc razem grupę siostrzaną dla kladu obejmującego rodzaje Hypselodelphys i Trachyphrynium.
Wykaz gatunków Thaumatococcus daniellii (Benn.) Benth. ex Eichler Thaumatococcus flavus A.C.Ley
Nazewnictwo Etymologia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów θαύμα (thauma – cud) i κόκκος (kokkos – jagoda).
Nazwy zwyczajowe w języku polskim Rodzaj nie jest ujęty w polskich słownikach nazw zwyczajowych roślin.
Nazwy zwyczajowe w językach obcych W języku angielskim rośliny z gatunku T. daniellii nazywa się Sweet Prayer Plant, African Serendipity Plant, Miracle Fruit, Miraculous Berry lub Yoruba Soft Cane Fruit. W języku francuskim rośliny te noszą nazwę Fruit Miraculeux. Są one znane również pod nazwami zwyczajowymi z obszaru naturalnego występowania: katemfe (Sierra Leone), nzilizili (Demokratyczna Republika Konga), adundunmitan, ewe eran i ewe moi-moi (Nigeria). W języku igala ludu Igala i języku ibibio ludu Ibibio roślina nazywana jest iwee i mfang aya.
Zastosowanie użytkowe thumb|Owoce Thaumatococcus daniellii thumb|Liście Thaumatococcus daniellii thumb|Potrawa red red ugotowana w liściu Thaumatococcus daniellii Rośliny lecznicze Owoce i liście Thaumatococcus daniellii mają działanie przeczyszczające i stosowane są w zaburzeniach pracy wątroby. Wywarowi z kłączy przypisuje się działanie uspokajające i stosowany jest w niektórych zaburzeniach psychicznych. W Wybrzeżu Kości Słoniowej i w Kongu owoc T. daniellii wykorzystuje się w medycynie ludowej jako środek przeczyszczający, a nasiona jako środek wymiotny i na problemy płucne. Liście i korzenie są stosowane jako środki uspokajające i lecznicze w zaburzeniach psychicznych. Sok z liści jest również stosowany jako antidotum na jady, użądlenia i ukąszenia. W Demokratycznej Republice Konga kłącze i owoce podawane są kobietom rodzącym w przypadku dystocji barkowej i powikłań porodowych. T. daniellii wykorzystywana jest również w tradycyjnym leczeniu hiperglikemii i cukrzycy.