mały|Gdańsk, Pomorze Wschodnie i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych Gdańsk (, Witold Bobrowski i Katarzyna Kwiatkowska Kaszëbsczé abecadło. Twój pierszi elemeńtôrz, Gdańsk 2002, (s. 102), Stefan Ramułt Słownik języka pomorskiego, czyli kaszubskiego, Kraków 1893, Gdańsk 2003, .; ; ; ) – miasto na prawach powiatu w północnej Polsce w województwie pomorskim, położone nad Morzem Bałtyckim u ujścia Motławy do Wisły nad Zatoką Gdańską. Największe miasto w Polsce pod względem powierzchni. Centrum kulturalne, naukowe i gospodarcze oraz węzeł komunikacyjny północnej Polski, stolica województwa pomorskiego. Ośrodek gospodarki morskiej z drugim co do wielkości portem handlowym Morza Bałtyckiego.
Gdańsk z 489 328 mieszkańcami zajmuje szóste miejsce w Polsce pod względem liczby ludności, a pierwsze miejsce pod względem powierzchni – 683 km²Właściwa powierzchnia miasta wynosi 266 km², ale od 2023 roku do powierzchni Gdańska zalicza się również 417 km² wód morskich w Zatoce Gdańskiej.. Ośrodek aglomeracji trójmiejskiej, nazywanej też gdańską, wraz z Gdynią i Sopotem tworzy Trójmiasto.
Jest to miasto o ponadtysiącletniej historii, którego tożsamość na przestrzeni wieków kształtowała się pod wpływem różnych kultur. Gdańsk był również największym miastem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, miastem królewskim i hanzeatyckim, posiadał prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru królaPolska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42., w XVI w. był najbogatszym w Rzeczypospolitej. Obywatelstwo Gdańska dawało przywilej do posiadania ziemiHenryk Wisner, Rzeczpospolita Wazów. Czasy Zygmunta III i Władysława IV, t. 1, Warszawa 2002, s. 48.. Należał do niezależnego terytorium miasta Gdańska, położony był w drugiej połowie XVI wieku w województwie pomorskimMapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.: rozmieszczenie własności ziemskiej, sieć parafialna / Marian Biskup, Andrzej Tomczak. Toruń 1955, s. 127.. Miasto było też ważnym ośrodkiem kulturalnym. W latach 1920–1939 istniało autonomiczne miasto-państwo Wolne Miasto Gdańsk, pod ochroną Ligi Narodów. Gdańsk uznawany jest za symboliczne miejsce wybuchu II wojny światowej oraz początku upadku komunizmu w Europie Środkowej. W mieście działa wiele instytucji i placówek kulturalnych.
W Gdańsku odbywają się największe na świecie międzynarodowe targi bursztynu i wyrobów bursztynowych AmberifZbieralska A., Adamska G., Pytlos R.: Skarby Gdańska. Bursztyn. Wyd. Biuro Prezydenta ds. Miasta, Urząd Miejski w Gdańsku.Sontag E., Szadziewski R.: Bursztyn bałtycki. Odkryjmy wymarły świat. Wydz. Biologii Uniw. Gdański..
Geografia Warunki naturalne Miasto jest położone nad Zatoką Gdańską, u ujścia Motławy do Wisły. Gdańsk leży na Żuławach Wiślanych, nadbrzeżna jego cześć na Mierzei Wiślanej, a zachodnie jego krańce na Pobrzeżu Kaszubskim i Pojezierzu Kaszubskim. Położenie Gdańska w obrębie czterech odmiennych jednostek fizycznogeograficznych powoduje duże zróżnicowanie przestrzenne warunków środowiska przyrodniczego na jego terenie. Na ukształtowanie terenu, układ hydrograficzny i parametry klimatyczne wpływa ponadto położenie miasta w strefie nadmorskiej, charakteryzującej się specyficznym oddziaływaniem morza na środowisko przyrodnicze lądu.
Rozciągłość południkowa miasta wynosi 19,1 kilometra, a równoleżnikowa 33,9 kilometraGUS – Gdańsk..
Klimat Klimat w rejonie Gdańska uzależniony jest od morza, które działa jak pompa cieplna – latem odbiera ciepło, a zimą je oddaje. Skutkiem tego wiosna zaczyna się stosunkowo późno (w maju), temperatury powietrza latem są niższe od średniej krajowej (odczuwaną temperaturę dodatkowo obniża bryza morska) choć słońce mocno nagrzewa wodę w Zatoce Gdańskiej (do 24 °C). Jesień ciepła i pełna słońca trwa do października, zimy natomiast są raczej łagodne (w niektóre zimowe miesiące nie ma ani dnia mrozu, a znaczniejszy opad śniegu nie utrzymuje się zwykle na gruncie dużo dłużej niż przez dwa tygodnie w roku). Wiatry wieją z różnych stron zależnie od pory roku. W lecie najczęściej z zachodu i północnego zachodu, zimą od lądu. Charakterystyczne dla wybrzeża są też wiatry sztormowe, które zasadniczo wieją zimą i osiągają zawrotne prędkości. Miesiąc I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Średnia najwyższa temperatura dzienna (°C) +1,4 +2,1 +5,5 +10,1 +15,6 +19,0 +21,0 +21,4 +16,9 +12,0 +6,0 +2,9 Średnia najniższa temperatura dzienna (°C) -3,4 -3,0 -0,5 +2,7 +7,4 +11,0 +13,3 +13,1 +9,7 +5,8 +1,5 -1,6 Opady atmosferyczne (mm) 24,6 17,9 22,4 29,5 48,9 63,5 66,7 55,8 54,9 47,4 42,3 33,7 Liczba dni deszczowych 15 13 13 11 12 13 13 12 14 14 16 16 Źródło: Światowa Organizacja Meteorologiczna
+ Średnia dobowa temperatura morza (°C)Gdańsk Sea Temperature Average, Poland Water Temperatures – seatemperature.org.StyLutMarKwiMajCzeLipSieWrzPaźLisGruRok 3,3 2,8 2,4 4,8 10,1 15,1 18,5 19,2 17,4 13,3 9,7 6,1 10,2
Struktura użytkowania terenu + Struktura użytkowania gruntów (2008) Rodzaj Powierzchnia % Użytki rolne 9498 ha36,9% Lasy i grunty leśne 4869 ha 21,5% Pozostałe grunty i nieużytki 11 800 ha 41,6% Razem (Σ) 26 168 ha 100%
+ Użytki rolne w mieście (2008) Rodzaj Powierzchnia % Grunty orne 7175 ha 74,93% Łąki 667 ha 6,97% Pastwiska 947 ha 9,89% Sady 111 ha 1,16% Pozostałe 675 ha 7,05% Użytki rolne (Σ) 10 345 ha 100%
Zieleń miejska mały|Park Oliwski mały|Kanał Raduni, w tle Wielki Młyn z Muzeum Bursztynu oraz Kościół Św. Katarzyny Do zasobów przyrodniczych miasta należy duża powierzchnia zieleni. Tereny lasów i zieleniUwzględniono parki, zieleńce, cmentarze, ogrody działkowe, zoo i rezerwat Ptasi Raj. zajmują w Gdańsku łącznie 24% powierzchni całkowitej miasta. Do terenów zieleni zalicza się tereny leśne (4589 ha), zieleń miejską (592 ha) i ogrody działkowe (957 ha). Z terenów zieleni urządzonej największe znaczenie mają duże obszary parkowe. Na obszarze miasta znajduje się 21 miejskich, ogólnodostępnych parków, zajmujących łącznie powierzchnię ponad 180 ha. Największymi są: Park im. Ronalda Reagana (62 ha), Park im. Jana Pawła II (25 ha), Park Oruński (19 ha), Park Steffensa (13,6 ha), Park Oliwski (11,3 ha), Park Ferberów (11 ha), Park nad Opływem Motławy (11 ha), Park Brzeźnieński (ok. 10 ha) oraz m.in. Park Jelitkowski i tereny o charakterze parkowym wzdłuż al. Grunwaldzkiej we Wrzeszczu.
Obszary i obiekty przyrodnicze chronione mały|Lasy Oliwskie mały|Mierzeja Messyńska na Wyspie Sobieszewskiej
W Gdańsku znajdują się duże połacie lasu, rosnącego na obszarach o urozmaiconej rzeźbie terenu, obfitujących w liczne wzniesienia (wyniosłości morenowe) i doliny. Taka rzeźba terenu sprzyja występowaniu unikatowych dla tego regionu, podgórskich gatunków flory. W północno-zachodniej części miasta lasy te sąsiadują bezpośrednio z terenami mieszkalnymi i głównymi ośrodkami miejskimi. Obszary o dużym znaczeniu przyrodniczym i krajobrazowym znajdujące się na terenie Gdańska (w 2008 roku było to w sumie 6005 ha, czyli 22,9% powierzchni miasta) objęte są ochroną prawną w czterech obszarach chronionego krajobrazu (z których największe znaczenie ma południowa część Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego i znajdujące się na jego terenie Lasy Oliwskie), pięciu rezerwatach przyrody (położonych w obrębie wyżej wymienionych obszarów chronionych), dwóch zespołach przyrodniczo–krajobrazowych oraz w obrębie trzynastu użytków ekologicznych.
W granicach administracyjnych miasta znajduje się 208 pomników przyrody, w tym 162 to pojedyncze drzewa, 32 to grupy drzew, 2 aleje, 11 głazów narzutowych i 1 pomnik powierzchniowy – co plasuje Gdańsk w czołówce polskich miast pod względem ich liczby. Wśród drzew uznanych za pomniki przyrody najwięcej jest buków i dębów. Pomniki te miejscami skupione są blisko siebie, między innymi w rejonie starego Wrzeszcza, w parku Steffensa i w rejonie starej Oliwy.
Nazwa obszaru chronionego Powierzchnia Przedmiot ochrony i lokalizacja Trójmiejski Park Krajobrazowy 2450 ha ochrona specyficznego krajobrazu i szaty roślinnej w granicach miasta Obszar Chronionego Krajobrazu Wyspy Sobieszewskiej 1228 ha ochrona ptaków wodnych na fragmencie Mierzei Wiślanej Otomiński Obszar Chronionego Krajobrazu 1762 ha ochrona specyficznego krajobrazu i szaty roślinnej w okolicy lasów smęgorzyńskich Obszar Chronionego Krajobrazu Żuław Gdańskich 1051 ha ochrona specyficznego krajobrazu kulturowego w delcie ujścia Wisły
Nazwa rezerwatu Powierzchnia Przedmiot ochrony Rezerwat przyrody Źródliska w Dolinie Ewy 11,08 ha ochrona naturalnych zbiorowisk łęgowych i ziołoroślowo-szuwarowych Rezerwat przyrody Wąwóz Huzarów 2,8 ha ochrona rzadkich i chronionych roślin Rezerwat przyrody Dolina Strzyży 38,52 ha ochrona zbiorowisk łęgowych i grądowych oraz stanowisk roślin chronionych i rzadkich Rezerwat przyrody Ptasi Raj 188,80 ha rezerwat faunistyczny (ochrona ostoi ptactwa wodnego i błotnego) Rezerwat przyrody Mewia Łacha 35,40 ha ochrona kolonii lęgowych rybitw oraz miejsc bytowania ptaków siewkowatych, blaszkodziobych (w okresach ich wędrówek)
Ochrona środowiska Położenie miasta w bliskim sąsiedztwie morza i znacznych połaci lasu sprzyja czystości środowiska. W przeglądach większych aglomeracji Gdańsk plasuje się w Polsce jako najczystsze miasto zarówno pod względem czystości powietrza, jak i czystości wody dostarczanej przez sieć wodno-kanalizacyjną.
Historia
mały|Dawny herb Gdańska w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku mały|Gotycka Brama Mariacka mały|Pieczęć miasta Gdańska z XV wieku mały|Gdańsk, 1575 mały|Gdańsk w XVII wieku otoczony pierścieniem nowożytnych fortyfikacji miejskich mały|Izaak van den Blocke, Alegoria handlu gdańskiego, 1608 mały|Mapa Gdańska (1792) mały|Wojciech Gerson, Gdańsk w XVII wieku, 1865 mały|Siedziba Senatu Wolnego Miasta Gdańska przed 1939 rokiem. Obecnie na jego miejscu znajduje się gdański Urząd Miejski mały|Obrońcy Poczty Polskiej w Gdańsku mały|Zrujnowane Główne Miasto (1957) mały|Strajk sierpniowy w Stoczni Gdańskiej im. Lenina (1980) mały|Stocznia Gdańska mały|upright|Pomnik Poległych Stoczniowców 1970 (2013)
Nazwa mały|Fragment strony 69v rękopisu „Vita sancti Adalberti”, zawierający wzmiankę odnoszącą się do Gdańska Pierwsza wzmianka o Gdańsku pochodzi ze spisanego po łacinie w 999 roku Żywotu świętego Wojciecha. Opisuje on wizytę biskupa Wojciecha na tym terenie wiosną 997 i tę datę często przyjmuje się umownie jako początek dziejów miasta, chociaż już w VII wieku była tu osada rybackaJedna z wersji Żywota św. Wojciecha podaje, że w czasie wyprawy chrystianizacyjnej do Prusów przybył on do miasta leżącego na skraju państwa i nad brzegiem morza. Miasto to jest identyfikowane z Gdańskiem. Patrz: P. Czaplewski, Historyczny Gdańsk z końca X wieku, „Rocznik Gdański”, 15/16 (1956/1957), s. 5–50. Patrz też: akapit 27. oraz przypis 116. tłumaczenia Żywota św. Wojciecha . W dokumencie tym Jan Kanapariusz nazwę Gdańska zapisał w zlatynizowanej formie urbe GyddanyzcJan Kanapariusz: „Świętego Wojciecha żywot pierwszy”, tekst łaciński Jadwiga Karasińska, przełożył Kazimierz Abgarowicz, komentarze Jadwiga Karasińska, Biblioteka Gdańska 2009, .. Miejscowość pod zlatynizowaną nazwą Gdanczk wymieniona jest w łacińskim dokumencie wydanym w Lubiniu w 1281 roku sygnowanym przez księcia pomorskiego Mściwoja II„Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 469–470..