Lasy hyrkańskie (, ) – kompleksy wilgotnych lasów strefy umiarkowanej rozciągające się wzdłuż południowego wybrzeża Morza Kaspijskiego, tworzące masyw leśny ciągnący się łukiem o długości ok. 1000 km od Niziny Lenkorańskiej i Gór Tałyskich w południowo-wschodnim Azerbejdżanie, poprzez północne stoki gór Elburs, aż po prowincję Golestan w północnym Iranie.
W 2019 roku piętnaście obszarów w północnym Iranie porośniętych przez lasy hyrkańskie wpisano na podstawie kryterium przyrodniczego IX na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 2023 roku dokonano rozszerzenia wpisu o dwa komponenty znajdujące się w Parku Narodowym Hirkan w Azerbejdżanie.
Charakterystyka thumb|left|Lasy hyrkańskie jesienią (2019) Historia lasów hyrkańskich sięga okresu sprzed 25–50 mln lat, kiedy roślinność ta pokrywała większość strefy klimatu umiarkowanego na półkuli północnej. W okresach zlodowaceń wycofywała się jednak z zajmowanych terenów, by później ponownie rozrosnąć się w łagodniejszych warunkach klimatycznych. Do czasów współczesnych roślinność ta zachowała się w formie szczątkowej w ciągłym pasie o długości ok. 1000 km rozciągającym się od południowo-wschodniego Azerbejdżanu, przez północny Iran, po Park Narodowy Golestan.
Obszar lasów hyrkańskich obejmuje teren o profilu wysokościowym od nieco poniżej poziomu morza aż do linii drzew na wysokości ok. 2500–2800 m n.p.m. Znaczna część lasów położona jest w niedostępnym terenie, na północnych stokach masywu Elburs i w Górach Tałyskich.
thumb|left|Lasy hyrkańskie w Azerbejdżanie (2019) Ze względu na izolację geograficzną występuje więc tu ogromna bioróżnorodność zarówno w zakresie flory, jak i fauny, obejmująca liczne gatunki reliktowe i endemiczne. Najstarsze odnalezione tu okazy drzew liczą ok. 300–400 lat, a niektóre nawet 500 lat. W lasach bardzo zróżnicowana i bogata jest warstwa podszytu.
Zróżnicowany jest również klimat masywu lasów hyrkańskich. Wilgotność zmniejsza się stopniowo od północnego zachodu w kierunku południowo-wschodnim i wschodnim. Roczna suma opadów przekracza 2000 mm w północno-zachodnich kompleksach leśnych i spada do ok. 500 mm na wschodzie.
Między ekosystemem leśnym a sąsiednimi ekosystemami występują dwa główne ekotony. W górach Elburs lasy liściaste graniczą z subalpejską i alpejską roślinnością poduszkową, nie występuje tu piętro lasów iglastych charakterystyczne dla innych lasów górskich na półkuli północnej. Natomiast w niektórych innych miejscach lasy liściaste stykają się z lasami jałowcowymi, półsuchymi łąkami, a nawet obszarami półpustyń.
Lasy hyrkańskie stanowią ekoregion WWF nr 649 (dawniej PA0407) o nazwie Caspian Hyrcanian Mixed Forests.
Flora Na terenie lasów hyrkańskich wykazano występowanie ponad 3200 gatunków roślin naczyniowych. Ze względu na znaczną izolację geograficzną tego obszaru występuje tu wiele gatunków reliktowych, endemicznych oraz rzadkich, często zagrożonych. Endemitów i subendemitów typowo hyrkańskich jest ok. 300 gatunków, natomiast ok. 500 gatunków to endemity irańskie. Roślinami reliktowymi występującymi na tym obszarze są m.in. parocja perska (Parrotia persica), skrzydłorzech kaukaski (Pterocarya fraxinifolia) i brzostownica kaukaska (Zelkova carpinifolia), albicja biało-różowa (Albizia julibrissin) i hurma kaukaska (Diospyros lotus) oraz i dąb kasztanolistny.
Fauna thumb|Lampart perski (Panthera pardus tulliana) Obszar lasów hyrkańskich zamieszkują populacje wielu gatunków ptaków oraz ssaków o znaczeniu lokalnym, regionalnym i globalnym. Wykazano występowanie ok. 180 gatunków ptaków typowych dla wilgotnych lasów liściastych strefy umiarkowanej, m.in. , muchołówki półobrożnej, kraski, orła cesarskiego, orła stepowego i turkawki, dla ochrony których wyznaczono na tym terenie kilka ostoi ptaków IBA.
W regionie porośniętym przez te lasy odnotowano obecność ok. 58 gatunków ssaków, w tym populacji zagrożonego lamparta perskiego, rysia euroazjatyckiego i kota błotnego. Występuje tu również koza bezoarowa i owca dzika (argal), myszarka kaukaska, 18 gatunków nietoperzy, a z dużych ssaków wilk i niedźwiedź brunatny oraz szakal złocisty. Herpetofauna obejmuje ponad 30 gatunków gadów oraz kilka endemicznych gatunków płazów, natomiast w górskich strumieniach regionu lasów hyrkańskich zamieszkuje ponad 50 gatunków rodzimych ryb słodkowodnych.
Lasy hyrkańskie zamieszkiwał również tygrys kaspijski – podgatunek tygrysa azjatyckiego wymarły w II połowie XX wieku.
Lokalizacja Wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO zostały następujące kompleksy lasów hyrkańskich: +Nr identyfikacyjnyNazwaPaństwoJednostka administracyjnaWspółrzędneObszar (w ha)Strefa buforowa (w ha)1584bis-001Golestan (północny) IranGolestan, Chorasan Północny17 873,18 64 300,771584bis-002Golestan (południowy)Golestan, Chorasan Północny, Semnan10 658,081584bis-003Abr (wschodni) Golestan, Semnan6 672,52 23 323,351584bis-004Abr (zachodni)10 991,081584bis-005Dżahan NamaGolestan11 339,7326 862,831584bis-006Bula Mazandaran17 516,4712 344,211584bis-007Alimestan394,3845,981584bis-008Waz (wschodni)2 218,16 3 720,151584bis-008Waz (zachodni)4 692,371584bis-010Kodżur14 891,89 628,51584bis-011Czahar-Bagh6 886,442 663,81584bis-012Choszke Daran214,4739,081584bis-013Sijahrud-e Rudbar Gilan11 197,415 897,41584bis-014Gast Rudchan10 541,1316 015,371584bis-015Lisar3 397,611 487,351584bis-016Dangyaband AzerbejdżanLenkoran2 70320 6701584bis-017Dolina İstisuçayAstara12 81721 632 Suma:145 004,74219 431,41
Przypisy
Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Azerbejdżanie Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Iranie Kategoria:Lasy w Azerbejdżanie Kategoria:Geografia Iranu Kategoria:Golestan Kategoria:Chorasan Północny Kategoria:Semnan (ostan) Kategoria:Mazandaran Kategoria:Gilan (ostan) Kategoria:Ekosystemy i formacje leśne