thumb|Ul. J. Piłsudskiego, po prawej hotel Piast i za nim nr 94-96 thumb|Widok z dworca, za ulicą: hotel Piast i po lewej od niego nr 94-96 thumb|Pierzeja północna ulicy z budynkiem nr 94-96 thumb|Skrajny pion balkonów po stronie zachodniej thumb|Elewacja północna thumb|Ryzalit wschodni thumb|Wejście do klatki nr 96 thumb|Ryzalit wschodni w poziomie parteru thumb|Przejazd bramowy od strony podwórza thumb|Przejazd bramowy, wnętrze thumb|Okładziny z piaskowca na fasadzie i portalu przejazdu bramowego Budynek mieszkalno-usługowy przy ulicy marszałka Józefa Piłsudskiego 94-96 – budynek mieszkalno-usługowy położony we Wrocławiu na osiedlu Przedmieście Świdnickie, w pobliżu dworca Wrocław Główny. Adres budynku to ulica marszałka Józefa Piłsudskiego 94-96. Jest to budynek plombowy, zbudowany w latach 1954–1955 według projektu Witolda Skowronka, określany także jako kamienica lub dom. Uznaje się, że jest to pierwszy lub co najmniej jeden z pierwszych domów zbudowanych od podstaw po zakończeniu II wojny światowej. Z tego między innymi powodu uznawany jest za ważny dla historii i architektury Wrocławia. Jego architektura zaliczana jest do nurtu realizmu socjalistycznego. Budynek został ujęty w ewidencji zabytków, a wcześniej znajdował się na liście wrocławskich dóbr kultury współczesnej.

Położenie i otoczenie Budynek położony jest we Wrocławiu na osiedlu Przedmieście Świdnickie, w obrębie dawnej dzielnicy Stare Miasto. Ulica, przy której stoi, jest jedną z głównych ulic miasta, o charakterze reprezentacyjnym. Adres budynku to ulica marszałka Józefa Piłsudskiego 94–96. Współtworzy on północną pierzeję ulicy, mającą charakter ciągłej zabudowy śródmiejskiej, w ramach kwartału ulic: marszałka Józefa Piłsudskiego (południe), Hugona Kołłątaja (wschód), Tadeusza Rejtana (północ) i Stawowej (zachód), tuż przy dworcu kolejowym stacji Wrocław Główny. Obszar ten cechuje się najlepszym dostępem do miejskiej infrastruktury komunikacyjnej, zarówno ze względu na wymieniony dworzec kolejowy, jak i dużą liczbę przystanków tramwajowych i autobusowych oraz dużą liczbę linii komunikacyjnych wyznaczonych w okolicy w ramach wrocławskiej komunikacji miejskiej.

Teren, na którym posadowiony jest budynek, to obszar zabudowy śródmiejskiej, gęsto wypełniony tkanką miejską, charakteryzujący się przemieszaniem zabudowy o podstawowej funkcji mieszkaniowej z zabudową o innym przeznaczeniu. Obszar ten pod względem podziału na dzielnice urbanistyczne określany jest jako śródmieście, jednostka urbanistyczna Przedmieścia Świdnickiego i Oławskiego. W układzie urbanistycznym dominuje ukształtowanie bloków urbanistycznych w postaci kwartałów zabudowy, w ramach których umiejscowiono funkcje reprezentacyjne na zewnątrz kwartału, a funkcje użytkowe wewnątrz. Dominuje tu pierzejowa zabudowa wzdłuż ulic.

Historia Przed powstaniem budynku Teren, na którym leży budynek, to obszar niegdysiejszego przedpola fortyfikacyjnego Starego Miasta, rozpościerającego się przed Bramą Świdnicką. W XVI wieku nazywany był Wygonem Świdnickim (Schweidnitzer Vorstadt), a obejmował obszar od podwala do współczesnej estakady kolejowej oraz od Stawowej i Dworcowej. Na początku XIX wieku wzdłuż obecnej ulicy Józefa Piłsudskiego położone były wiejskie domy ogrodników. Teren ten został włączony do miasta w 1808 r. Intensywny rozwój tej okolicy, wynikający także z postępującego ówcześnie dynamicznego rozwoju całego miasta, związany był z budową dworca kolejowego Wrocław Główny, która była przyczynkiem do powstania zabudowy miejskiej w całej okolicy. W wyniku działań wojennych prowadzonych podczas oblężenia Wrocławia w 1945 r. pod koniec II wojny światowej część zabudowy uległa zniszczeniu, a wolne parcele przeznaczono pod zabudowę.

Kontekst Potrzeby mieszkaniowe zrujnowanego miasta sprawiły, że budownictwo mieszkaniowe było jednym z ważniejszych działów, stosunkowo skromnych we Wrocławiu, w porównaniu do innych wielkich miast Polski, inwestycji budowlanych okresu socrealizmu. Budowa budynków mieszkalnych ówcześnie koncentrowała się na uzupełnieniu zachowanej zabudowy przedwojennej. Najwięcej takich inwestycji powstawało w dwóch rejonach miasta. Jednym z takich obszarów było Przedmieście Świdnickie i rejon ulicy Tadeusza Kościuszki, placu jego imienia oraz ulicy marszałka Józefa Piłsudskiego (ówcześnie ul. Karola Świerczewskiego) i ich przecznic, przy których to ulicach i placach powstało kilka inwestycji wkomponowanych w istniejącą zabudowę. Nowa zabudowa, choć uwzględniająca wymagania obowiązującej doktryny, zasadniczo zachowywała dotychczasowe linie zabudowy oraz nawiązywała do gabarytów budynków sąsiednich.

Powstanie budynku i użytkowanie Projektantem budynku jest Witold Skowronek. Sam autor projektu pracował w okresie projektowania i budowy tego budynku w Miastoprojekcie Wrocław. W czasie prac projektowych i realizacyjnych obowiązywała doktryna realizmu socjalistycznego i takie właśnie budynki były wówczas projektowane, a następnie realizowane. W latach 1949–1955 powstało we Wrocławiu kilka tego typu budynków plombowych, w tym ten przy ulicy marszałka Józefa Piłsudskiego 94-96, która ówcześnie nosiła nazwę ulicy Karola Świerczewskiego. W 1954 r. projekt obiektu był gotowy i rok później trwała już budowa (według innego źródła budynek powstał w latach 1953–1954). Wykonawcą było Przedsiębiorstwo Budownictwa Uprzemysłowionego, a funkcję kierownika budowy pełnił inż. Jerzy Wojnarski. Oprócz projektu samego budynku, zrealizowanego bez jakichkolwiek zmian projektowych, Witold Skowronek w 1955 r. wykonał jeszcze projekty wnętrz sklepów planowanych na parterze. Te projekty zostały zrealizowane tylko częściowo. W latach 70. XX wieku w lokalach mieściły się: sklep z konfekcją, optyk i zegarmistrz. Później lokale zmieniły właścicieli i użytkowników. Po przemianach ustrojowych w Polsce zniszczono oryginale wyposażenie zamontowane w latach 50. XX wieku. Zmieniali się także użytkownicy, w tym czasie działalność w tych lokalach prowadził między innymi sklep jubilerski i bank.

Architektura i aspekty budowlane Styl i funkcja Pod względem architektury budynek został zaprojektowany i zbudowany w stylu socrealistycznym, z historyzującym detalem. Jest to budynek o funkcji mieszkalno-usługowej. Zlokalizowany jest w pierzei północnej ulicy, stanowiąc plombę budowlaną. Jego charakter i funkcja sprawiają, że określany jest także jako kamienica, dom.

Parametry i dane ewidencyjne Budynek ma pięć kondygnacji nadziemnych, jedną kondygnację podziemną i użytkowe poddasze. Wysokość budynku wynosi 23,25 m. Współcześnie (2024) teren podzielony jest na dwie wydzielone działki gruntu: o polu powierzchni wynoszącym 221 m² (część zachodnia z przejazdem), powierzchnia zabudowy: 239 m², numer porządkowy 94 i 214 m² (część wschodnia), powierzchnia zabudowy: 201 m², numer porządkowy 96. Działki te pod względem klasoużytku zaliczane są do grupy B – tereny mieszkaniowe. Według Klasyfikacji Środków Trwałych (KŚT) budynek zaliczany jest do rodzaju m – budynki mieszkalne (110). Nieruchomości te stanowią współwłasność należącą do osób fizycznych i innych osób prawnych. W budynku znajdują się następujące instalacje: centralnego ogrzewania, wodna, kanalizacyjna, gazowa, elektryczna, a w lokalach użytkowych także instalacja klimatyzacji.

Program użytkowy Budynek ma wyraźny podział pod względem programu użytkowego według kondygnacji. Jest budynkiem podpiwniczonym. W środkowej części kondygnacji piwnic wybudowano schron z komorą wentylacyjną. Po obu jego stronach zlokalizowane są korytarze prowadzące do komórek lokatorskich, kotłowi i pomieszczenia na opał. Parter przeznaczono w podstawowej części na lokale użytkowe / usługowe. Każdy z nich posiada wejście dla klientów od strony ulicy. W środkowej części budynku wykonano przejazd bramowy prowadzący do wnętrza międzyblokowego. Stanowi także komunikację dla mieszkańców, gdyż wejścia do klatek schodowych zlokalizowano od strony podwórza. W budynku są dwie takie klatki schodowe. Z przejazdu dostępne są także wspólne pomieszczenia: gospodarcze i dla rowerów. W tylnej części parteru za salami obsługi klienta lokali użytkowych znajdują się pomieszczenia gospodarcze i magazynowe. Nad tymi ostatnimi urządzono dwa małe mieszkania (z wejściami z klatek schodowych). Powyżej, nad parterem, położone są powtarzalne kondygnacje mieszkalne. Na każdej z nich znajduje się sześć mieszkań, po trzy na każdej z dwóch klatek schodowych. Poddasze wykorzystano na strych gospodarczy. Jest to otwarta przestrzeń, w której umieszczono prowizoryczne przepierzenia. Pierwotny program przewidywał tu pralnię i suszarnię.

Lokale Na parterze znajdują się lokale użytkowe. W pierwotnym programie użytkowym były to dwa lokale, po jednym po każdej stronie przejazdu bramowego. Współcześnie po stronie zachodniej o przejazdu, po wtórnym podziale, znajdują się dwa lokale, tak że łącznie jest ich trzy.

Na czterech kondygnacjach powtarzalnych znajduje się po sześć mieszkań (po trzy w każdej z klatek schodowych). Są to po dwa mieszkania dwustronne oraz jedno mieszkanie jednostronne (od strony ulicy), o przybliżonych powierzchniach rzędu 47 m² i 49 m² (2 pokoje i kuchnia) i 62 m² (3 pokoje i kuchnia) dla mieszkań dwustronnych oraz 45 m² dla mieszkania jednostronnego (2 pokoje i kuchnia). Łączenie takich mieszkań jest 24. Dwa dodatkowe mieszkania położone od strony podwórza nad magazynami sklepowymi. Jedno z nich, jednopokojowe ma 18,6 m² powierzchni, a drugie, dwupokojowe ma 30,53 m². Łączenie w budynku są więc 3 lokale użytkowe i 26 mieszkań.

Rzut i bryła Budynek wybudowany jest na rzucie wydłużonego prostokąta. Wyróżnikami są: przejazd bramowy położony w osi tego prostokąta oraz klatki schodowe, które zasadniczo także w kształcie prostokąta w części północnej są wyodrębnione z bryły poprzez ryzalit ukształtowany na planie połowy koła. Bryłę budynku określa się jako zwartą. Dach został ukształtowany jako dwuspadowy, wysoki, z wysokimi kominami. Po stronie południowej z prostej bryły wyróżniono w skrajnych osiach fasady dwa pseudoryzality, a po stronie północnej dwa ryzality, półokrągłe, mieszczące klatki schodowe. Nad tymi ostatnimi ukształtowano osobne daszki o niewielkim nachyleniu.

Elewacje Wprowadzenie do elewacji Budynek jest wpisany w zwarty ciąg zabudowy północnej pierzei ulicy. Posiada dwie elewacje: południową (fasada od strony ulicy) i północną (od strony wnętrza międzyblokowego). Obie elewacje w budynku zaprojektowano jako symetryczne, w poziomie parteru z otwartym przejazdem bramowym. Natomiast ściany boczne przylegają do sąsiadujących w pierzei budynków: ściana zachodnia obiektu przylega do kamienicy z lat 70. XIX wieku pod numerem 92 (budynek mieszkalny przy ulicy marszałka Józefa Piłsudskiego 92), a ściana wschodnia do ściany sąsiadującego budynku, w którym mieści się hotelu Piast pod numerem 98.

Przejazd bramowy Sklepienie przejazdu bramowego ukształtowano półkoliście. Portal od strony fasady ukształtowano dekoracyjnie wykorzystując płyty z piaskowca w takich elementach jak pilastry o profilowanych płycinach, głowice z kimationem jońskim, wparty na nich łuk z dwoma żłobkowaniami, klucz zamykający łuk w kształcie esownicy. W samym podłuczu wykorzystano kasetony w kształcie czworoboków. Natomiast przy poziomie posadzki przejazdu zamontowano granitowe odbojniki w formie ściętych ostrosłupów. Ściany przejazdu pokryto pozornym boniowaniem wyrobionym w tynku. Ich zwieńczeniem jest gzyms biegnący na całej długości przejazdu, wykonany na wysokości zgodnym z linią głowic pilastrów portalu. Portal od strony podwórza analogiczny jak w fasadzie.

Elewacja południowa