thumb|upright=1.2|Podział ziem polskich na dzielnice według tradycyjnej interpretacji statutu Bolesława Krzywoustego (1138 r.) thumb|upright=1.2|Ziemie łęczycka, sieradzka i wieluńska w królestwie Kazimierza Wielkiego (1370 r.) thumb|upright=1.2|Podział administracyjny I RP z województwami łęczyckim i sieradzkim (1619 r.) thumb|upright=1.2|Podział administracyjny II RP z województwem łódzkim (1939 r.) Ziemia łęczycko-sieradzka (Polska Środkowa) – kraina historyczna wyróżniania przez niektórych historyków w środkowej Polsce, obejmująca ziemię łęczycką, ziemię sieradzką i ziemię wieluńską. Zajmuje obszar pomiędzy Wielkopolską a Małopolską, położony w dorzeczu górnej i środkowej Warty, na lewym górnym i lewym środkowym brzegu Pilicy oraz w górnym dorzeczu Bzury. Część historyków nie traktuje tego obszaru jako samodzielnej krainy i włącza go w obręb Wielkopolski.
Kraina w średniowieczu stanowiła zwornik geograficzno-polityczny ziem polskich, nie posiada jednak utrwalonej nazwy własnej w literaturze. Obok określenia ziemia łęczycko-sieradzka i podobnych, jak dzielnica sieradzko-łęczycka, funkcjonują też takie terminy, jak ziemie łęczycka i sieradzka, ziemia łęczycka w szerszym znaczeniu (z Łęczycą oraz Sieradzem) czy Polska środkowa. Wszystkie wymienione sformułowania odnoszą się do tego samego regionu, choć w szczegółach różnie definiowanego dla różnych okresów czasu.
Terytorium łęczycko-sieradzkie pierwotnie było częścią prowincji wielkopolskiej w Polsce wczesnopiastowskiej, zanim przypuszczalnie w XII w. zostało samodzielną prowincją administracyjną państwa. W epoce rozbicia dzielnicowego zaistniało jako księstwo łęczyckie, z którego wyodrębniło się osobne księstwo sieradzkie. Później Łęczyca i Sieradz były ośrodkami ziem i województw w zjednoczonym Królestwie Polskim. Ważnym miastem regionu stał się Piotrków, gdzie w XV i XVI w. odbywały się elekcje królewskie, sejmy walne czy trybunały koronne.
Wieluń był dłużej związany z Wielkopolską i jej jednostkami administracyjnymi, gdyż dopiero na początku XV w. przyłączono go do województwa sieradzkiego, z zachowaniem odrębnego sądu ziemskiego oraz sejmiku dla miejscowej szlachty. Stąd ziemia wieluńska jest zazwyczaj traktowna jako część Wielkopolski do XIV w., a od XV w. jako część ziemi łęczycko-sieradzkiej.
W okresie porozbiorowym Łęczyca, Sieradz i Wieluń znalazły się docelowo w obrębie guberni kaliskiej, a Piotrków został siedzibą guberni piotrkowskiej w Królestwie Kongresowym. W XIX w. na omawianym obszarze nastąpił dynamiczny rozwój przemysłowy Łodzi, co doprowadziło do przesunięcia w kierunku tego miasta środka ciężkości najpierw życia społeczno-gospodarczego, a następnie i politycznego regionu. Ziemia łęczycko-sieradzka bywa niekiedy uznawana za protoplastę współczesnego województwa łódzkiego.
Nazewnictwo i rozbieżności w historiografii Wyrażenie ziemia łęczycko-sieradzka pochodzi od złożenia nazw dwóch największych ziem wchodzących w skład krainy: łęczyckiej oraz sieradzkiej. W literaturze kraina bywa jednak określana rozmaicie. Andrzej Piskozub w opracowaniu poświęconym geografii historycznej Polski pisał o ziemi łęczycko-sieradzkiej lub dzielnicy sieradzko-łęczyckiej. Gerard Labuda w debacie historyków nad statutem Bolesława Krzywoustego używał synonimów: ziemia łęczycko-sieradzka, terytorium sieradzko-łęczyckie, ziemie sieradzka i łęczycka. Część historyków, m.in. Stanisław Arnold i Jan Natanson-Leski, traktowała ten obszar jako integralny element Wielkopolski.
Jerzy Wyrozumski w syntezie średniowiecznej historii Polski wzmiankował ziemię łęczycko-sieradzką jako krainę pomiędzy Wielkopolską a Małopolską, stosując ten termin do opisu wydarzeń przed połową XIII w. (czyli mniej więcej w okresie formowania się księstwa łęczyckiego). Dla czasów późniejszych autor ten podawał nazwę ziemie łęczycka i sieradzka (po tym, jak księstwo sieradzkie wyodrębniło się z łęczyckiego).
Tomasz Jurek w ramach innego opracowania syntetycznego wyszczególnił dla XII–XIII w. siedem głównych krain na ziemiach polskich – oprócz Małopolski i Wielkopolski były to: Mazowsze, Śląsk, Kujawy, Pomorze Gdańskie i ziemia łęczycka (w szerszym zakresie, obejmująca także ziemię sieradzką). W rozdziałach o dziejach XIV–XV w. autor ten wyodrębnił części królestwa zjednoczonego pod berłem ostatnich Piastów i pierwszych Jagiellonów: Małopolskę, Wielkopolskę, Kujawy, Mazowsze, Ruś Czerwoną oraz ziemię łęczycko-sieradzką lub ziemie łęczycką i sieradzką.
Stanisław Szczur w swojej syntezie średniowiecza posługiwał się konsekwentnie sformułowaniem ziemie łęczycka i sieradzka, podkreślając zarówno wspólnotowość, jak i rozłączność obu ziem. Dla XI w. wyróżnił on na ziemiach polskich: Małopolskę, Wielkopolskę, Śląsk, Kujawy, ziemie łęczycką i sieradzką, Mazowsze oraz Pomorze. Omawiając okres XIV–XV w. autor ten podał cztery krainy współtworzące trzon ówczesnego Królestwa: Małopolskę, Wielkopolskę, Kujawy z ziemią dobrzyńską oraz zespół ziemi łęczyckiej, ziemi sieradzkiej i ziemi wieluńskiej.
Ambroży Bogucki w dyskusji historyków o podziale administracyjnym Polski XI i XII w. wzmiankował następujące krainy: Wielkopolskę, Małopolskę, Śląsk, Mazowsze, Kujawy, Pomorze oraz Polskę środkową jako synonim ziemi łęczycko-sieradzkiej. Termin ten bywa jednak przez niektórych autorów stosowany także w innym, poszerzającym kontekście. Henryk Łowmiański w ostatnim tomie dzieła Początki Polski wydzielił dla początku XIV w. sześć głównych polskich krain: Wielkopolskę, Małopolskę, Śląsk, Mazowsze, Pomorze i Polskę środkową (w obręb tej ostatniej włączył Kujawy oraz ziemie: chełmińską, dobrzyńska, sieradzką i łęczycką; ziemię wieluńską zaliczył do Wielkopolski).
Położenie i specyfika krainy Ziemia łęczycko-sieradzka stanowiła zwornik terytorialny ziem polskich pod panowaniem Piastów. W okresie rozbicia dzielnicowego wytworzył się specyficzny układ przestrzenny, w którym centralnie położoną dzielnicę łęczycko-sieradzką otaczał pierścień sformowany przez inne krainy: Wielkopolskę, Małopolskę (ziemia krakowska, ziemia sandomierska), Kujawy, Mazowsze i Śląsk. W takiej konfiguracji pod Łęczycą i Sieradzem krzyżowały się szlaki komunikacyjne łączące przeciwległe dzielnice.
Region wyróżnia też nietypowe usytuowanie względem sieci rzecznej. Śląsk rozłożył się w dorzeczu Odry, Wielkopolska zajęła dorzecze Warty oraz Noteci, a Małopolska i Mazowsze usytuowały są w dorzeczu Wisły – w taki sposób, że rzeki te wyznaczały oś geograficzną tych krain. Ziemia łęczycko-sieradzka, podobnie jak Kujawy, rozpostarła się na pograniczu zlewni Odry i Wisły. Osią tej krainy jest nie rzeka, a wododział oddzielający zlewnię Warty na zachodzie od zlewni Bzury i Pilicy na wschodzie, rozcinający ziemię łęczycko-sieradzką w poprzek.
Centralnie położenie przełożyło się na ważną rolę polityczną krainy. Razem z Kujawami stała się ona dla Władysława Łokietka bazą do scalenia ziem polskich na powrót w królestwo. Za panowania Jagiellonów w Piotrkowie odbywały się elekcje królewskie w 1446, 1492, 1501, 1506 oraz 1548 r. Piotrków był też stałym miejscem spotkań sejmu walnego – spośród 137 zjadów z lat 1401–1569, w Piotrkowie odbyło się 53 sejmów, podczas gdy w Warszawie były tylko 4 posiedzenia. Marcin Kromer, pisarz tamtego okresu, określał Piotrków jako leżący w pępku i rdzeniu Polski. Po unii z Litwą życie polityczne Rzeczypospolitej zogniskowało się już w nowym centrum z Warszawą. Tym niemniej, w epoce wolnych elekcji w Piotrkowie działał trybunał koronny jako najwyższy sąd apelacyjny dla szlachty.
W związku z geografią na ziemi łęczycko-sieradzkiej nachodziły się zasięgi różnych narzeczy, co według niektórych językoznawców doprowadziło do wykształcenia się tu tzw. narzecza centralnego, bliskiego polskiemu językowi literackiemu. Narzecze to powstało poprzez ścieranie się dialektu małopolskiego, wielkopolskiego i mazowieckiego, a w efekcie stopniowe wyrównywanie się poszczególnych cech językowych pod Sieradzem. Tadeusz Lehr-Spławiński określał rejon narzecza centralnego jako przestrzeń między Łęczycą, Częstochową, Kaliszem i Piotrkowem.
Podział na subregiony Na obszarze ziemi łęczycko-sieradzkiej wykształciły się następujące subregiony, tożsame z późniejszymi jednostkami administracyjnymi w I Rzeczypospolitej, oraz ważniejsze miasta:
ziemia łęczycka – Łęczyca, Brzeziny, Inowłódz, Kłodawa, Zgierz, Łódź, ziemia sieradzka – Sieradz, Piotrków Trybunalski, Radomsko, Rozprza, Wolbórz, Łask, Szadek, Pabianice, Pajęczno, Koniecpol, Uniejów, Turek, ziemia wieluńska – Wieluń, Ostrzeszów, Kępno, Wieruszów, Działoszyn.
Historia na tle zmian administracyjnych Prowincja łęczycka W literaturze można spotkać hipotezę o zasiedleniu przed X w. rejonu Polski środkowej przez tzw. plemię Łęczycan i funkcjonowaniu tutaj państewka plemiennego. Badania archeologiczne nie dają jednak podstaw do wysuwania takich wniosków i upoważniają jedynie do stwierdzenia, iż przed X w. istniało tu tylko rozproszone osadnictwo niewielkich rozmiarów, nie tworzące większego i spójnego organizmu. Ważniejszymi lokalnie grodami były: Tum w Łęczycy, Ewinów, Okopy, Szydłów czy Rozprza.
Ziemie te zostały w X w. spenetrowane przez drużyny piastowskie i włączone w obręb Państwa Gnieźnieńskiego. Z perspektywy Gniezna początkowo było to terytorium doraźnej eksploatacji zasobów. Intensywny rozrost osadnictwa notuje się od połowy XI w. Wtedy powstały grody w Sieradzu, Spycimierzu, może też Wolborzu, a niektóre starsze osady, jak Tum, przebudowano. Rozwój regionu został przypuszczalnie zwieńczony utworzeniem tu jednej z prowincji administracyjnych państwa z siedzibą w Łęczycy, co mogło nastąpić już pod koniec XI w.
Większość historyków jest zgodna, że na początku XII w. w rejonie Polski środkowej istniała odrębna administracyjna prowincja z siedzibą w Łęczycy, choć co do jej zasięgu terytorialnego i pierwotnego głównego ośrodka poglądy są rozbieżne. Być może prowincja ta obejmowała, oprócz ziemi łęczycko-sieradzkiej, także fragment ziemi kaliskiej bądź ziemię kujawską, a może rozciągała się ona na wschód po ziemię czerską. Najważniejszym grodem tej prowincji początkowo mógł być Kalisz lub kujawska Kruszwica. Najpowszechniej przyjęła się, za Stanisławem Zajączkowskim, teza o prowincji łęczyckiej obejmującej osiem kasztelanii – Łęczycę, Sieradz, Spycimierz, Rozprzę, Wolbórz, Małogoszcz, Żarnów i Skrzynno.
Księstwa łęczyckie i sieradzkie
Podziały polityczne kraju zastane z początkiem XII w. zostały zmodyfikowane w okresie rozbicia dzielnicowego. Prowincja łęczycka według jednej z interpretacji statutu Bolesława Krzywosutego miała stanowić część dzielnicy senioralnej, a według innego poglądu miała wejść w posiadanie żony Krzywoustego, księżnej Salomei, jako jej oprawa wdowia. W dalszej fazie rozbicia dzielnicowego prowincja łęczycka była przedmiotem zatargów między różnymi liniami książąt rywalizujących ze sobą o wpływy. Ok. 1230 r. została zajęta przez Konrada mazowieckiego i odtąd zaczęła występować w źródłach jako księstwo łęczyckie.
Konrad mazowiecki, władający rozległą domeną mazowiecko-kujawską, choć w toku walk o stolec krakowski utracił z obszaru księstwa łęczyckiego tzw. kasztelanie zapilickie (Żarnów, Skrzynno, Małogoszcz) na rzecz dzielnicy sandomierskiej, utrzymał Łęczycę i Sieradz na dłużej dla siebie i swoich potomków. Po śmierci Konrada księstwo łęczyckie posiadł jego syn, Kazimierz kujawski, za panowania którego doszło do podziału księstwa na dwa odrębne byty. W wyniku konfliktu z własnym synem, Leszkiem Czarnym, Kazimierz w 1263 r. wydzielił Leszkowi księstwo sieradzkie w dorzeczu Warty i Widawki z Sieradzem, Radomskiem, Spycimierzem, Rozprzą i Wolborzem. Granicę z księstwem łęczyckim położonym nad Bzurą i okrojonym do okolic Łęczycy, Brzezin i Inowłodza, wyznaczały rzeki Ner oraz Wolbórka.