Hienadź Madestawicz Michasiewicz (; , ur. 7 kwietnia 1947 w Ist, zm. 25 września 1987 w Mińsku) – radziecki seryjny morderca. W latach 1971–1985 na terenie Witebska, Połocka i okolic dopuścił się 36 zabójstw i usiłowania zabójstw kobiet, w wyniku czego nazywany jest Dusicielem z Witebska. Michasiewicz został skazany przez sąd na śmierć i stracony w 1987 r. Za popełnione przez niego zbrodnie skazano wcześniej 14 niewinnych osób, z czego jedna otrzymała wyrok śmierci i została rozstrzelaa, a druga oślepła w więzieniuСледствие вели Выпуск 33 Витебский душитель, https://www.ntv.ru/peredacha/sledstvie/m99840/o582359, dostęp: 2024-05-30.. Śledztwo w tej sprawie prowadził Mieczysłau Hryb, który piastował wówczas funkcję szefa Wydziału Spraw Wewnętrznych Obwodowego Komitetu Wykonawczego Witebska.
Młodość Hienadź Michasiewicz urodził się 7 kwietnia 1947 r. we wsi Miory położonej w rejonie miorskim (obwód witebski). Jako dziecko Giennadij był powściągliwym i cichym chłopcem, przez co dziewczyny często go wyśmiewały. Z tego powodu Michasiewicz nabył kompleksu seksualnego. Ponadto jego ojciec cierpiał na alkoholizm, a młody Hienadź niemal codziennie był świadkiem przemocy domowej, której ofiarą była jego matka. Po ukończeniu szkoły Michasiewicz został powołany do sił zbrojnych ZSRR i służył w marynarce wojennejАнна Крючкова, Жертвенник Фемиды. Из истории витебского дела, https://web.archive.org/web/20210606085629/https://aif.by/timefree/history/zhertvennik_femidy_iz_istorii_vitebskogo_dela_, dostęp: 2024-05-30., ale z powodu zapalenia wątroby wkrótce został zwolniony i wrócił na Białoruś.
Morderstwa Pierwszego morderstwa Michasiewicz dokonał w nocy 14 maja 1971 r. w pobliżu wsi Ekiman w obwodzie połockim. Według niego, był w tamtym czasie przygnębiony po rozstaniu z dziewczyną i szukał ustronnego miejsca, w którym mógłby się powiesić. Po przypadkowym spotkaniu z Ludmiłą Andarałową, 19-letnią mieszkanką okolicy, zmienił swoje zamiary: „Po co miałbym przejmować się kobietą? Wolałbym ją udusić”. Michasiewicz napadł na Andarałową, zgwałcił ją i udusił gołymi rękami. Ciało Ludmiły odnaleziono 16 maja. Początkowo śledczy przypuszczali, że padła ona ofiarą rozboju, jednak Borys Łaporewicz, inspektor dochodzeniowo-śledczy witebskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego, przedstawił wersję dotyczącą pojawienia się mordercy seksualnego w obwodzie witebskim. Sprawa pozostawała nierozwiązana przez ponad miesiąc, a Łaporewicz został wycofany ze śledztwa. Następnie niejaki Głuszakou został uznany za winnego morderstwa Andarałowej. Został on skazany na 15 lat więzienia. Michaił Żawnerowicz, śledczy zajmujący się szczególnie ważnymi sprawami w prokuraturze Białoruskiej SRR, powiedział Łaporewiczowi: „Tak trzeba pracować, trzeba umieć rozwiązywać przestępstwa”Следствие вели Выпуск 33 – Витебский душитель, https://www.ntv.ru/peredacha/sledstvie/m99840/o582359, dostęp: 2024-05-30..
Wieczorem 29 października 1971 roku na przedmieściach Witebska Michasiewicz zaatakował inną dziewczynę i próbował udusić ją sznurem od bielizny. Ofiara zaczęła się szarpać, krzyczeć i ugryzła napastnika w rękę. Usłyszeli ją przechodzący i świecący latarką uczniowie, więc Michasiewicz postanowił nie ryzykować – uciekł z miejsca niedoszłej zbrodni i porzucił narzędzie. Dziewczyna przeżyła, a w toku śledztwa natrafiono na materiał dowodowy – linę z krwią. Tego samego dnia w pobliżu wsi Ruba Michasiewicz zgwałcił i zabił inną dziewczynę, której ciało odnaleziono następnego ranka. Epizod usiłowania zabójstwa dziewczyny na obrzeżach Witebska w ogóle nie został uwzględniony przez śledczych, a znalezioną na miejscu zbrodni pętlę wyrzucono. Wersja, że napadu dokonał ten sam przestępca, który zabił Ludmiłę Andarałową, oraz fakt, że za morderstwo Andarałowej skazano niewinną osobę, nie sprzyjało dobremu ukierunkowaniu śledztwaСледствие вели Выпуск 33 – Витебский душитель, https://www.ntv.ru/peredacha/sledstvie/m99840/o582359, dostęp: 2024-05-30..
Trzeciego i czwartego morderstwa Michasiewicz dokonał 15 kwietnia i 30 lipca 1972 r. w rejonie stacji kolejowej Łuczesa na przedmieściach Witebska. W 1975 r. Michasiewicz zabił w obwodzie połockim dwie kolejne kobiety. Świadek morderstwa popełnionego 30 lipca 1972 r. zeznał, że widział w pobliżu miejsca zbrodni trzech młodych mężczyzn z owczarkiem niemieckim. Wkrótce na przedmieściach Witebska aresztowano trzy osoby: Walerija Kowalowa, Nikołaja Janczenkę i Władimira Paszkiewicza, którzy spacerowali z owczarkiem niemieckimСледствие вели Выпуск 33 – Витебский душитель, https://www.ntv.ru/peredacha/sledstvie/m99840/o582359, dostęp: 2024-05-30.. Podczas konfrontacji Kowalowa, Janczenki i Paszkiewicza, którą prowadził Michaił Żawnerowicz, zeznania zostały zmienione. Żawnerowicz zagroził aresztowanym, że zostaną skazani na karę śmierci, jeżeli nie przyznają się do morderstwa. Pod naciskiem śledczych Kowalow i Janczenko przyznali się do winy, lecz Paszkiewicz upierał się, że jest niewinny. Cała trójka została skazana za morderstwo: Kowalew na 15 lat więzienia, Paszkiewicz – na 12 lat, Janczenko – na 2,5 roku więzienia.
W tym czasie Hienadź Michasiewicz prowadził zwyczajne życie. W czerwcu 1973 r. ukończył Wyższą Szkołę Mechanizacji Rolnictwa w Gorodku, wrócił do wsi Wschód i rozpoczął pracę jako mechanik samochodowy w PGR. 28 kwietnia 1976 r. Michasiewicz podjął pracę jako technik warsztatu naprawczego w gospodarstwie hodowlanym Dźwina w obwodzie połockim. W maju tego samego roku ożenił się ze sprzedawczynią i przeprowadził się do wsi Soloniki. W latach 1976–1978 Michasiewicz zabił cztery kobiety na obszarze między Połockiem a Nowopołockiem. Zabójca zgwałcił trzy z czterech ofiar. W latach 1979 i 1980 Michasiewicz zabił dwie kolejne kobiety, drugie z tych morderstw popełnił na tym samym obszarze między Połockiem i Nowopołockiem, gdzie miały miejsce wcześniejsze 4 morderstwa.
W 1981 r. Michasiewicz zakupił czerwony samochód osobowy ZAZ-968M i od tego roku przyjął nową metodę popełniania morderstw: w różnych dzielnicach obwodu witebskiego zwabiał do swojego samochodu dziewczyny lub kobiety, które stały przy drodze i prosiły o podwiezienie. W 1981 r. Michasiewicz zabił 3 kobiety, latem 1982 r. – 5 kobiet, w 1983 r. – kolejną, która stała się jego 22. ofiarą. W 1984 r. Michasiewicz zabił 12 kobiet; większości zbrodni morderca dopuścił się na magistralach między Witebskiem, Połockiem i Lepelem.
Michasiewicz cieszył się opinią dobrego pracownika, wzorowego męża i aktywnego uczestnika życia publicznego. Miał dwójkę dzieci, był członkiem KPZR (od 1978), a także dowódcą oddziału ludowegoНиколай Чернявский, 10 шокирующих фактов в деле „витебского маньяка” Михасевича, https://web.archive.org/web/20140910195911/http://www.gazetaby.com/cont/print_rdn.php?sn_nid=32854, dostęp: 2024-05-30., prowadził zdrowy tryb życia.
Za zbrodnie Michasiewicza skazano łącznie 14 niewinnych osób. Jeden z nich, Mikałaj Tereniau, został skazany na śmierć i rozstrzelany. Drugi, Oleg Adamow, został skazany na 15 lat więzienia. Trzeci, Władimir Goreły, oślepł w więzieniu. Funkcjonariusze uciekali się do torturowania oskarżonych i fałszowania dowodów (m.in. w mieszkaniu Olega Adamowa podrzucono fotografię rzekomo przez niego zamordowanej kobiety). Większość śledczych nie poszukiwała seryjnego mordercy, ponieważ w społeczeństwie sowieckim lat 70. i pierwszej połowy 80. nie było zwyczaju mówienia o obecności seryjnych morderców, co uznawano za charakterystyczną cechę krajów kapitalistycznych. Ponadto organy śledcze znajdowały się pod presją szefostwa zainteresowanego wysokimi wskaźnikami wykrywalności przestępstw.
Trwające zabójstwa spowodowały niezadowolenie z działalności organów ścigania i spadek zaufania do nich ludności regionu. Doszło do zbrodni w otoczeniu spekulacji i plotek. Kobiety bały się chodzić do pracy na drugą, a także trzecią zmianę. Po zmroku ulice wielu miejscowości w regionie opustoszały.
Konsekwencje W zaistniałej sytuacji Komitet Centralny KPZR przejął kontrolę nad śledztwem w sprawie morderstw kobiet w obwodzie witebskim. W region wysłano ponad 100 pracowników ze wszystkich organów ścigania BSRR i innych republik ZSRR, w tym Prokuratury Generalnej i KGB. Minister spraw wewnętrznych BSRR Wiktor Piskarew podjął decyzję o wzmocnieniu personelu Dyrekcji Spraw Wewnętrznych Obwodowego Komitetu Wykonawczego Witebska, na którego czele w styczniu 1985 r. stanął Mieczysłau Hryb, który kierował śledztwem w sprawie morderstw kobiet w regionie.
Śledczy zajmujący się szczególnie ważnymi sprawami prokuratury BSSR, Nikołaj Ignatowicz, po przestudiowaniu przypadków morderstw kobiet w regionie, przyjął, że wszystkich przestępstw dokonała jedna osoba i doprowadził do połączenia spraw w jedną.
W toku śledztwa wysunięto wersję, jakoby sprawca kierował samochodem, co potwierdzają zeznania świadków, którzy widzieli, jak przyszłe ofiary mordercy wsiadały do czerwonego samochodu „Zaporożca” lub samochodu „Pomocy Technicznej”. W regionie rozpoczęły się kontrole marek i typów samochodów oraz ich kierowców. W kontrolach tych brał udział sam Michasiewicz jako strażnik ludowyВитебское дело. Беларусьфiльм, https://web.archive.org/web/20210605115118/https://www.youtube.com/watch?v=OanFbfpwAjg, dostęp: 2024-05-30..
W latach 1984–1985 w obwodzie witebskim wyjaśniono 221 przestępstw, w tym 27 morderstw, 17 spraw dotyczących umyślnego spowodowania ciężkiego uszkodzenia ciała, 14 rozbojów i napadów, 93 kradzieży. Aresztowano 479 przestępców, odnaleziono 186 osób zaginionych, oraz przejęto siedem sztuk niezarejestrowanej broni palnejГромкое дело: по следу витебского душителя, https://web.archive.org/web/20210605115739/http://beshankovichy.by/bel/навіны/здарэнні/2347/, dostęp: 2024-05-30..
Aresztowanie Chcąc skierować śledztwo na złą drogę, 16 sierpnia 1985 r. Michasiewicz anonimowo wysłał list w imieniu fikcyjnej organizacji antyradzieckiej „Patrioci Witebska” do W. Romanowskiego, pełniącego obowiązki redaktora naczelnego gazety „Witebski Raboczij”Ирина Козлик, Витебский Чикатило ходил на суды, чтобы смотреть, как судят людей за его преступления (недоступная ссылка), Комсомольская правда в Белоруссии, https://www.kp.by/daily/25805.3/2784838/, dostęp: 2024-05-30.. List został natychmiast przekazany do regionalnego oddziału KGB, jednak początkowo nie przywiązywano do niego większej uwagiСергей Голесник, Витебское дело»: 20 лет спустя, https://web.archive.org/web/20180612141042/https://news.tut.by/society/93143.html, dostęp: 2024-05-30..
Jesienią 1985 r. Michasiewicz zabił dwie kobiety: 5 września w pobliżu wsi Gamzelewo w obwodzie połockim, a 27 października w pobliżu wsi Pawłowicze w obwodzie witebskim. Swoją ostatnią ofiarę zabójca zgwałcił i udusił jej własną chustą, a w jej usta włożył notatkę o treści: „Za zdradę stanu – śmierć!” Śmierć komunistom i ich poplecznikom! „Patrioci Witebska”
Badania grafologiczne wykazały, że list do redaktora gazety „Witebskij Raboczij” i notatka znaleziona na miejscu ostatniego morderstwa zostały napisane przez tę samą osobę. Rozpoczęto kontrolę prawie całej dorosłej populacji regionu. Specjaliści od pisma ręcznego z KGB sprawdzili 556 tys. pism. 25 listopada podczas kontroli kierowców czerwonych Zaporożców inspektor okręgowy Wydziału Spraw Wewnętrznych Obwodu Połockiego Walerij Wierietennikow przyjął od Michasiewicza pisemne wyjaśnienia. W rezultacie śledztwo było w stanie zidentyfikować zabójcę na podstawie jego pisma.
8 grudnia zdecydowano o zatrzymaniu Michasiewicza, jednak agenci, którzy przybyli wieczorem do jego domu, nie zastali go na miejscu. 9 grudnia w jego pracy dowiedzieli się, że wziął urlop i zamierza „lecieć z rodziną na wakacje”. Wieczorem tego samego dnia został on zatrzymany w domu swojego szwagra we wsi Goriany w obwodzie połockim. Spakował rzeczy dla całej rodziny i cztery bilety lotnicze do Odessy. Podczas przeszukania domu Michasiewicza odnaleziono część rzeczy należących do zamordowanych przez niego kobiet.