Kędzierzyn-Koźle (, , , ) – miasto w Polsce, w województwie opolskim oraz siedziba powiatu kędzierzyńsko-kozielskiego, położone w południowo-wschodniej części Niziny Śląskiej, w Kotlinie Raciborskiej (Niecka Kozielska) na Górnym Śląsku, nad Odrą przy wylocie Kanału Gliwickiego i ujścia Kłodnicy.

Powstało w 1975 z połączenia czterech osobnych organizmów administracyjnych: Kędzierzyna, Koźla, Sławięcic i Kłodnicy. W Kędzierzynie-Koźlu znajdują się zakłady chemiczne – Grupa Azoty Zakłady Azotowe Kędzierzyn oraz holding „Blachownia”. W Koźlu zaś znajduje się port rzeczny. Jest to drugie co do wielkości miasto województwa opolskiego pod względem liczby ludności i obszaru.

Według danych Urzędu Miasta z 31 grudnia 2025 miasto liczyło 51 356 mieszkańców, którzy byli zameldowani na pobyt stały i czasowy.

Geografia Położenie Miasto leży w południowo-wschodniej części województwa opolskiego, w środkowej części mezoregionu Kotliny Raciborskiej (318.59). Mezoregion ten jest najdalej, wzdłuż biegu Odry, wysuniętą na południe częścią Niziny Śląskiej (318.5). Od wschodu sąsiaduje z Płaskowyżem Rybnickim, Wyżyną Katowicką i Garbem Tarnogórskim, od zachodu z Płaskowyżem Głubczyckim. Na południu dolina Odry łączy Kotlinę Raciborską z Kotliną Ostrawską.

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 123,4 km².

Środowisko geograficzne Na obszarze Kędzierzyna-Koźla różnica wysokości terenu sięga 50 m. Najwyższy punkt znajduje się w lasach, przy wschodniej granicy miasta i osiąga 215,3 m n.p.m. Teren obniża się ku dolinie Odry, a sama dolina wykazuje spadek w kierunku północnym. Najniższy punkt znajduje się w miejscu, w którym Odra opuszcza miasto, a jego wysokość wynosi około 165 m n.p.m. Dla miasta przyjmuje się średnią wysokość 180 m n.p.m. Można dodać, że najwyższym stałym punktem miasta jest szczyt 150-metrowego komina E w Elektrowni Blachownia (dzielnica Blachownia – ul. Energetyków 11), który jest jednocześnie najwyższą budowlą miasta, osiągający wysokość około 350 m n.p.m.

Większość terenów miasta jest położona na dnie dolin rzecznych: Odry i jej prawobrzeżnego dopływu Kłodnicy. Tereny położone na wschód od brzegów rzeki Odry są równinną terasą rzeczną. Północno-wschodni skrawek miasta tworzą pokrywy lessowe, będące częścią grzbietu Chełma (masyw Góry św. Anny).

Wody mały|Port na osiedlu Koźle-Port, z lewej Kanał Gliwicki z prawej Odra Sieć rzeczną stanowi rzeka Odra i jej prawy dopływ Kłodnica (ma swoje ujście do Odry na południowy wschód od centrum dzielnicy Koźle).

Oddzielną rolę w strukturze sieci hydrograficznej miasta zajmują sztuczne drogi wodne. Dwa kanały wykorzystywały przebieg doliny naturalnego cieku Kłodnicy: Kanał Kłodnicki (już nie funkcjonuje) i Kanał Gliwicki. Trzecim kanałem jest Kanał Kędzierzyński, będący odgałęzieniem od Kanału Gliwickiego do ZAK Spółka Akcyjna. Kanał Odra-Dunaj-Łaba łączący Koźle z Wiedniem pozostał w sferze planów. 25px Cieki i zbiorniki wodne w Kędzierzynie-Koźlu Rzeki Lp. Nazwa 1 Kłodnica 2 Odra Starorzecza 1 Starorzecze Kłodnicy 2 Starorzecze Odry Potoki Lp. Nazwa (nazwa alternatywna) 1 Cisowa (Lenartowski Potok) 2 Koźlanka (Golka) 3 Miejski Potok (Młynówka) 4 Młyńska Struga 5 Potok Lineta (Olszówka) 6 Poleśnica 7 Większycka Woda Kanały Lp. Nazwa 1 Gliwicki 2 Kanał Ulgi 3 Kędzierzyński 4 Kłodnicki 5 Stary Kanał Jeziora 1 Jeziorko Kuźniczka 2 Trójkąt

Gleby Pokrywa glebowa na obszarze Kędzierzyna-Koźla charakteryzuje się stosunkowo silnym zróżnicowaniem, a do najważniejszych jej typów i rodzajów należą: gleby brunatne – w północnej części miasta (Cisowa, Miejsce Kłodnickie, Sławięcice) gleby bielicowe – w południowo-wschodniej części miasta, na obszarach zalesionych między osiedlem Azoty i miejscowością Stara Kuźnia gleby płowe, wytworzone z piasków zaglinionych i glin zwałowych lekkich oraz bielicowe wytworzone z piasków i żwirów (w rejonie Sławięcic) gleby rdzawe, wytworzone z piasków luźnych na obszarze zalesionym pomiędzy Cisową a połączeniem Kanału Gliwickiego z Odrą mady – w dolinach Odry i Kłodnicy

Klimat

Kędzierzyn-Koźle znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego o charakterze łagodnym i umiarkowanie ciepłym. Opierając się na klasyfikacji klimatu Köppena-Geigera, miejscowość położona jest w strefie Cfb – klimatu oceanicznego. Lato rozpoczyna się wcześnie i jest ciepłe, zima jest krótka i łagodna. Czas trwania zimy wynosi około 70 dni, a czas trwania lata około 90 dni. Średnia temperatura roczna powietrza wynosi 9,6 °C (średnia temp. stycznia -1,3 °C, a średnia temp. lipca 19,9 °C). Średnie roczne opady atmosferyczne w rejonie Kędzierzyna-Koźla wynoszą 733 mm.

Ochrona środowiska Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 Kędzierzyn-Koźle zostało sklasyfikowane jako trzydzieste trzecie najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej. We wspólnym raporcie Greenpeace i AirVisual Kędzierzyn-Koźle został uwzględniony jako 6. w Polsce i 21. w Europie najbardziej zanieczyszczone miasto pyłem zawieszonym PM2,5 w 2018 roku.

Flora i fauna O bogactwie flory Kędzierzyna-Koźla stanowi przeszło 400 gatunków roślin występujących w granicach miasta. Obok gatunków pospolitych, jak drzewiaste: sosna, świerk, modrzew, dąb (szypułkowy i czerwony), lipa, klon (zwyczajny i jawor), jesion, olsza, topola (czarna i osika), wierzba (różne gatunki) i brzoza; występują krzewy i krzewinki: bez czarny, głóg, czeremcha, róża, jeżyna, borówka czy jemioła; zielne: trawy, turzyce, sity, jeżogłówki w tym tworzące szuwar trzciny, tataraki i pałki, bylice czy komosy. Spotyka się także gatunki rzadkie w regionie i chronione. Na terenie miasta stwierdzono 13 gatunków roślin objętych ochroną, m.in.: bluszcz pospolity, kopytnik pospolity, barwinek pospolity, osoka aloesowata, grążel żółty, zimowit jesienny, kalina koralowa czy wawrzynek wilczełyko.

Świat zwierząt jest również bogaty. Występują tutaj gatunki całego spektrum siedlisk. Fauna związana z wodami, np.: jętki i ważki (świtezianki, ważka płaskobrzucha, żagnice), nartniki, pluskwiaki czy chrząszcze; płazy takie jak: żaby (zielone i brunatne), kumaki nizinne, ropuchy; ptaki: perkozy, gęsi, kaczki, wodniki, kurki wodne, czaple, kuropatwy, bażanty oraz wróblowate, zięby, sikory czy krukowate; ssaki: jelenie, sarny czy dziki.

Na terenie miasta znajdują się cztery użytki ekologiczne: Oczko za składnicą Kaczy Dół Żabi Dół Ostojnik

Handel W mieście znajdują się placówki handlowe następujących sieci:

Na osiedlu Pogorzelec znajduje się galeria handlowa „Odrzańskie Ogrody”, która mieści ponad 70 sklepów, strefę restauracyjną, kawiarnie, kino „Helios” oraz siłownię.

Podział administracyjny thumb|1000px|Podział administracyjny Kędzierzyna-Koźla Kędzierzyn-Koźle nie tworzy spójnej całości – wyraźnie odrębne dzielnice są porozdzielane lasami, łąkami i polami uprawnymi. Miasto powstało w 1975 z połączenia czterech osobnych organizmów administracyjnych: Kędzierzyna, Koźla, Kłodnicy i Sławięcic (miasto i gmina).

Podzielone jest na 16 osiedli administracyjnych (jednostek pomocniczych gminy):

Ponadto zwyczajowo wyodrębnia się Biały Ług, Dąbrowa, Grabina, Koźle-Port, Krężel, Lasaki, Lisak, Malchów, Osiedle Piastów, Osiedle Powstańców Śląskich, Rybarze, Zmudzona i Żabieniec, jednak nie stanowią one obecnie jednostek pomocniczych miasta.

Powiat Miasto jest siedzibą władz samorządu powiatu kędzierzyńsko-kozielskiego.

Nazwa mały|Koźle wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 wydanym w języku polskim w Berlinie mały|Panorama miasta Koźle (I poł. XVIII w.) Nazwa miasta pochodzi z połączenia nazw dwóch miejscowości – Kędzierzyna oraz Koźla. Pierwsze informacje źródłowe o ufortyfikowanej osadzie Kosle pochodzą ze spisanej po łacinie w latach 1112–1116 przez Galla Anonima Kroniki polskiej. Z kolei w 1283 nazwa Kędzierzyna wymieniona została w zlatynizowanej formie jako Kandersino, a w 1410, Candirsyn. W pruskim urzędowym dokumencie z 1750 wydanym w języku polskim w Berlinie przez Fryderyka Wielkiego wymienione jest Koźle pośród innych śląskich miejscowości. Nazwę Koźle w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa. Polską nazwę Kędzierzyn oraz niemieckie Kandrzin i stację kolejową Kosel-Kandrzin wymienia Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany na przełomie XIX i XX wieku.

W 1934 władze III Rzeszy zmieniły nazwę miasta z Kandrzin na Heydebreck O.S., która obowiązywała do 1945. Nowa nazwa upamiętniała dowódcę niemieckiego oddziału ochotniczego, Petera von Heydebrecka, który w czasie III powstania śląskiego walczył w bitwie pod Górą Świętej Anny oraz zdobył Kędzierzyn.

W dniu 30 października 1975 do Kędzierzyna przyłączono trzy inne miasta: Koźle, Kłodnicę i Sławięcice oraz gminę Sławięcice, przy czym nazwa połączonego miasta pozostała niezmieniona przez trzy dni. Obecnie obowiązująca nazwa urzędowa „Kędzierzyn-Koźle” weszła w życie 3 listopada 1975.

Historia

mały|Plan Twierdzy Kozielskiej z 1851 Pierwsze wzmianki historyczne o Koźlu pochodzą z 1104, jednak nadanie praw miejskich nastąpiło dopiero w 1281. Ziemie te wchodziły wówczas w skład księstwa kozielsko-bytomskiego, które od 1289 było lennem króla czeskiego. W 1526 księstwo kozielsko-bytomskie wraz z Czechami przeszło pod władzę Habsburgów. Od 1741 pod panowaniem Prus. W 1743 nastąpił początek rozbudowy twierdzy w Koźlu (Twierdza Koźle). Znaczny rozwój gospodarczy całej okolicy rozpoczął się wraz z budową Kanału Kłodnickiego (lata 1792–1812). W 1807 twierdza kozielska była oblężona przez wojska napoleońskie. W 1845 uruchomiono linię kolejową Opole–Gliwice – był to początek rozwoju wsi Kędzierzyn, w której umieszczono stację kolejową. Od tego momentu Kędzierzyn rozpoczął swój systematyczny rozwój kosztem Koźla, którego rozwój ograniczało istnienie twierdzy. Sytuacji nie zmieniło zlikwidowanie w 1873 twierdzy kozielskiej i budowa portu rzecznego w Koźlu (lata 1891–1908). W 1921 okolica była terenem walk podczas III powstania śląskiego. Ziemie te, na mocy plebiscytu, pozostały w granicach Niemiec. W latach 1934–1938 wybudowano nowy Kanał Gliwicki. W 1945 w wyniku przegranej Niemców w wywołanej II wojnie światowej i po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną, miasto weszło w skład Polski. W 1951 Kędzierzyn otrzymał prawa miejskie, w 1973 Kłodnica i powtórnie Sławięcice. W 1975 nastąpiło przyłączenie do Kędzierzyna trzech miast (Koźla, Kłodnicy i Sławięcic) oraz gminy Sławięcice, które dały początek dzisiejszemu miastu Kędzierzyn-Koźle.

Demografia

40px Liczba ludności osiedli Kędzierzyna-Koźla Lp. Osiedle administracyjne Liczba mieszkańców20102015202020251 Azoty 1981 1799 1708 16242 Blachownia 2813 2656 2440 22303 Cisowa 1802 1823 1812 18464 Kłodnica 4270 4136 3930 38365 Kuźniczka 1113 1092 1043 9796 Lenartowice 382 429 469 4957 Miejsce Kłodnickie 345 343 339 3468 Piastów-Powstańców Śląskich 8999 8439 7828 71229 Pogorzelec 12 269 11 373 10 558 977110 Południe 753 740 698 66711 Przyjaźni 542 518 511 51312 Rogi 1233 1211 1192 115913 Sławięcice 2704 2649 2490 237014 Stare Miasto 3880 3650 3286 320115 Śródmieście 13 349 12 399 11 346 10 35816 Zachód 5803 5492 5223 4839 Łącznie 62 238 58 749 54 873 51 356 Rozkład liczby kobiet i mężczyzn wg wieku zamieszkałych w Kędzierzynie-Koźlu był następujący:

Kędzierzyn-Koźle podlega pod Urząd Statystyczny w Opolu, oddział w Prudniku.

Zabytki mały|Kamienica, ul. Piastowska 17 mały|Kamienica, ul. Żeromskiego 9 mały|Wodociągowa wieża ciśnień w zespole wodociągów miejskich mały|Pozostałość po pałacu (park w Sławięcicach) mały|Dawny Zespół Szpitalny im. R. Kocha – Sławięcice W rejestrze zabytków nieruchomych województwa opolskiego na dzień 31 maja 2017 figuruje 76 obiektów z terenu Kędzierzyna-Koźla, m.in.:

Koźle, Kędzierzyn stare miasto Koźle (w ramach założeń średniowiecznych) kościół parafialny pw. św. Zygmunta i św. Jadwigi Śląskiej, ul. Złotnicza, z 1489 – XV wiek, 1570, XIX w., z wieżą gotycko-renesansową