The Green Child – jedyna ukończona powieść poety-anarchisty i krytyka Herberta Reada. Historia napisana w 1934 roku i wydana po raz pierwszy przez Londyńskie wydawnictwo Heinemann w 1935 roku opiera się na dwunastowiecznej legendzie o zielonych dzieciach z Woolpit, które w tajemniczych okolicznościach zjawiły się w angielskiej wsi, rzekomo posługując się nieznanym językiem. W swojej książce English Prose Style opublikowanej w 1931 roku Read ukazał legendę jako „normę, do której powinny dostosować się wszelkie rodzaje fantasy”.

Każda z trzech części powieści kończy się pozorną śmiercią swojego bohatera, dyktatora fikcyjnej południowo-amerykańskiej republiki Roncadoru, prezydenta Olivero. Każda śmierć Olivero jest alegorią przeniesienia się na „wyższy poziom egzystencji”, odzwierciedlając tym samym główny motyw książki, którym jest poszukiwania sensu życia. Zainteresowanie Reada teorią psychoanalityczną jest widoczne w powieści, którą skonstruował na wzór „filozoficznego mitu […] w tradycji platońskiej”.

Fabuła zawiera wiele elementów autobiograficznych, a osobiste doświadczenie Reada jako oficer Armii Brytyjskiej podczas I wojny światowej w dużym stopniu przyczyniło się do kreacji Olivera. Pomimo pozytywnego odbioru powieści, kilku komentatorów uznało ją za „nieprzeniknioną”, a jeden z nich zarzucił powieści brak formy i treści, które usprawiedliwiałyby otrzymane przez nią pochwały, biorąc pod uwagę, że zinterpretowano ją tak różnie i niejasno przez tych, którzy podjęli się poważnej analizy.

Tło biograficzne i publikacja Przede wszystkim krytyk literacki, poeta oraz orędownik sztuki współczesnej, Read napisał swoją jedyną powieść, The Green Child, w blisko 8 tygodni 1934 roku, z czego większość czasu spędził w altanie za swoim domem w Londyńskim Hampstead. Dzielnica ta była wtedy „siedliskiem łagodnych artystów”, do których zaliczali się Henry Moore, Paul Nash, Ben Nicholson, oraz Barbara Hepworth. W tamtych czasach Read był zainteresowany koncepcją twórczości nieświadomej, a pierwsze szesnaście stron manuskryptu – napisanych na papierze odróżniającym się widocznie od reszty – w oczach niektórych krytyków wygląda na senne wspomnienia. W liście napisanym do psychoanalityka Carla Junga Read stwierdził, że powieść była rezultatem zapisu automatycznego. Pierwotny manuskrypt jest w posiadaniu Biblioteki Uniwersytetu w Leeds, do którego w swoim czasie uczęszczał Read.

W następstwie Rewolucji w Rosji 1917 roku Read stał się zwolennikiem komunizmu, wierząc, że przyniesie on „społeczne wyzwolenie moich ideałów”, jednak do lat trzydziestych XX wieku wiara ta zaczęła się chwiać. Jego ideologia polityczna coraz bardziej skłaniała się ku anarchizmowi, ale dopiero wybuch wojny domowej w Hiszpanii w 1936 scementował jego anarchistyczne przekonania, które to wyraźnie określił. The Green Child została więc napisana w czasie, kiedy polityczne i filozoficzne opinie Reada były w ciągłych zmianach.

Powieść została wydana w sześciu edycjach, z czego pierwsza od Heinemanna z 1935 została wyceniona na 7 szylingów i 6 pensów, równowartość około 33 funtów na rok Druga edycja została wydana dziesięć lat później przez Grey Walls Press i zawierała ilustracje stworzone przez Felixa Kelly’ego. Trzecia edycja, w której zawarto wstęp skupiający się na elementach autobiograficznych powieści napisany przez Grahama Greene’a, została wydana przez Eyre and Spottiswoode w 1947 roku. Pierwsza amerykańska edycja ze wstępem Kennetha Rexrotha, została opublikowana w Nowym Jorku przez New Directions w 1948. Penguin Books w 1979 roku wydało piątą edycję, w której zamieszczono wstęp Greene’a z 1947. Szósta edycja, opublikowana przez R. Clarka i po raz kolejny zawierająca wstęp Greene’a, pojawiła się w 1989 i została wznowiona w 1995.

Streszczenie fabuły Pierwsza i ostatnia część historii przedstawiono z użyciem narracji trzecio-osobowej, jednak część środkowa jest już napisana w pierwszej osobie. Historia rozpoczyna się w 1861 roku od sfingowanej śmierci Prezydenta Olivero, dyktatora Południowo Amerykańskiej Republiki Roncadoru, który sfabrykował własne zabójstwo. Powraca do wioski w rodzinnej Anglii, w której urodził się i wychował. W wieczór po przybyciu Olivero zauważa, że strumień biegnący przez wioskę wydaje się płynąc wstecz, po czym decyduje się podążyć w górę rzeki by odkryć, co jest przyczyną takiego zachowania.

Strumień prowadzi Olivero do młyna, w którym przez oświetlone okno widzi kobietę przywiązaną do krzesła, zmuszaną przez młynarza do picia krwi świeżo ubitego baranka. Kierowany instynktem, Olivero rzuca się przez otwarte okno, co stanowi jego „skok w świat fantasy”. Początkowo młynarz nie opiera się i pozwala Olivierowi uwolnić kobietę, którą ten rozpoznaje po kolorze skóry jako Sally, jedno z dwóch zielonych dzieci, które w tajemniczych okolicznościach zjawiły się w wiosce trzydzieści lat temu w dniu jego odejścia. Olivero rozpoznaje również młynarza, Kneeshawa, byłego ucznia z wioskowej szkoły, w której kiedyś uczył. Podczas walki pomiędzy dwoma mężczyznami Kneeshaw przypadkowo tonie w młyńskim stawie. Następnego ranka Olivero i Sally kontynuują poszukiwanie miejsca, do którego podąża strumień. Okazuje się nim staw na wrzosowiskach położonych wysoko nad wioską. Spacerując w płytkich wodach stawu, Sally zaczyna zapadać się w srebrzystym piachu pokrywającym jego dno. Olivero rusza jej z pomocą, po czym razem znikają w głębinie.

Druga część książki opowiada o wydarzeniach mających miejsce między wyjazdem Olivera, młodego wioskowego nauczyciela, a jego powrotem w roli byłego prezydenta. Początkowo wyrusza do Londynu z nadzieją na znalezienie zatrudnienia jako pisarz, jednak po trzech latach spędzonych na pracy księgowego w zakładzie tkackim wsiada na statek, który ląduje w Hiszpańskim Kadyksie. Nie znając języka oraz będąc w posiadaniu książki Woltera, zostaje aresztowany jako podejrzany rewolucjonista. Podczas dwuletniej niewoli uczy się Hiszpańskiego do swoich współwięźniów i postanawia udać się do jednej ze znanych mu wyzwolonych Amerykańskich kolonii, gdzie istnieje możliwość ustanowienia nowej cywilizacji „wolnej od ucisku i niesprawiedliwości starego świata”.

Uwolniony na mocy amnestii po śmierci Hiszpańskiego króla Ferdynanda Oliver podąża do Buenos Aires. Na miejscu zostaje omyłkowo wzięty za agenta rewolucji, po czym zostaje zabrany na spotkanie z generałem Armii Roncandoru, Santosem. Wspólnie planują spisek, w którym przejmują stolicę kraju i zabijają jego dyktatora. Plan powodzi się, a „Don Olivero” zostaje przywódcą zgromadzenia oraz nowym dyktatorem kraju, stanowisko, które obejmuje przez 25 lat. Po latach zaczyna zdawać sobie sprawę, że jego rządy prowadzą kraj do stagnacji i „moralnej słabości”. Tym rozważaniom towarzyszy wzbierająca nostalgia za angielską wioską, w której się wychował, więc decyduje się na ucieczkę. Aby uniknąć podejrzeń o dezercje z Roncadoru Olivero, fabrykuje własne morderstwo.

Ostatnia część książki wraca do wątku, w którym Olivero i Sally znikają w głębinach wodnych. Wokół nich powstaje ogromna bańka, która transportuje ich na środek stawu, wznosząc się do obszernej pieczary, skąd ruszają pieszo przez szereg przylegających do siebie jaskiń. Sally zdradza Olivero, że jest to kraj, który ona wraz z bratem opuścili 30 lat temu. Wkrótce napotykają jej pobratymców, którym Sally, wśród nich znana jako Siloēn, wyjaśnia, że wiele lat temu oddalając się, zgubiła drogę powrotną, teraz jednak powraca z kimś, kto „też był zagubiony, a teraz pragnie mieszkać wśród nas”. Olivero i Siloēn zostają przyjęci do społeczności, w której to życie jest uporządkowane wokół awansu z niższych do wyższych półek skalnych: pierwsza półka poucza uciech młodości; druga półka uczy satysfakcji z pracy fizycznej; na trzeciej ujawnia się przyjemność opinii i dyskusji; wreszcie górna półka ukazuje „przyjemność największą”, samotniczą refleksję.

Oliver szybko znużony pierwszą półką opuszcza Siloēn, i przenosi się do drugiej, gdzie uczy się ciąć i polerować kryształy, najbardziej czczone przedmioty w podziemnym świecie. Ostatecznie zostaje dopuszczony do przejścia na najwyższą półkę, zwaną „ostatnim etapem życia”. Zostaje on tam zapoznany z „podstawowymi prawami wszechświata”, według których istnieje tylko Porządek i Nieporządek. „Porządek […] to Masa wypełniająca przestrzeń […] Nieporządek to przestrzeń pusta”. Nieporządek jest wywoływany przez zmysły, które „będąc nierozłączne z ciałem […] tworzą iluzję indywidualności”. Olivero wybiera pieczarę, w której spędzi resztę życia, samotnie kontemplując „naturalne i absolutne piękno” kryształów otrzymanych od tnących je pracowników. Podczas gdy jedzenie i woda przynoszone są regularnie, on przygotowuje swoje ciało na „doskonałość śmierci”, którą, gdy w końcu nadchodzi, wita z „osobliwą radością”. Podczas usuwania ciała Olivero z pieczary służący napotykają inną grupę przenoszącą Siloēn, która zmarła w tym samym czasie co Olivero. Zostają ułożeni razem w wyżłobieniu fosylizacyjnym by „stać się częścią wspólnej kryształowej harmonii”, co u Zielonego ludu stanowi tradycyjny sposób pochówku.

Gatunek i styl Profesor filologii Angielskiej Richard Wasson stwierdził, że The Green Child „opiera się klasyfikacji” utrudnionej przez jej podział na „trzy arbitralnie powiązane sekcje”. Pierwsza część powieści używa stylu XIX wiecznej baśni gotyckiej. „Płynne, pozornie nieprzerwane pismo”, którym została spisana, wskazywało, że została stworzona podczas jednego posiedzenia, po którym nastąpiła przerwa przed rozpoczęciem części drugiej. Część druga, w której za pomocą retrospekcji Olivero wspomina swoją historię dojścia do władzy jako dyktator Roncadoru, ma znamiona „klasycznej przygody politycznej”. Ostatnia część książki powraca do opowieści o „fantastycznym, podziemnym świecie Zielonego ludzi” z części pierwszej. W związku z dużą rozbieżnością w stylach części pierwszej i reszty powieści, niektóry krytycy uznali ją za całkowicie osobne dzieło lub „właściwą” powieść.

Podróż Olivero po podziemnej krainie została napisana jako antyteza jaskini platońskiej opisanej przez Platona w Republice. W alegorii Platona więźniowie zamknięci w jaskini i skazani na oglądanie pustej ściany, gdzie jedynym źródłem światła jest migoczący ogień znajdujący się za nimi, widzą tylko cienie tego, co prawdziwe. Filozof, natomiast, to osoba wypuszczona z jaskini, mająca możliwość zobaczenia prawdziwej formy rzucającej te cienie. Read wywraca tę idee do góry nogami. Kiedy Siloēn opuściła swój podziemny świat, pozostawiła „wieczne formy” Platona, podczas gdy Olivero musi iść za nią do jej „jaskini”, aby odkryć „boską naturę wszechrzeczy”.

Kilka ostatnich stron książki, w których Olivero przygotowuje się na swoją śmierć i fosylizację, Read poświecą opisowi jego ostatnich myśli w formie przyjętej z Fedona Platona, jednak w niemal lustrzanym odbiciu. Sokrates, którego przemyślenia o życiu pośmiertnym opisywał Plato, twierdził, że dusza odnajduje prawdziwe wyzwolenie w śmierci, jednakże Olivero pragnie, by to właśnie jego ciało oddzieliło się od cierpień duszy, stając się częścią krystalicznej trwałości wszechświata. Olivero nie widzi śmierci jako siły zniszczenia, a życie, „gdyż zaburza ono harmonie materii nieorganicznej”. Koncepcja Sokratesa umieszczona pod koniec Fedona mówiąca o tym, że nasz świat jest tylko jednym z wielu, z których każdy jest wgłębieniem w ziemi połączonym podziemnymi rzekami, uderzająco przypomina podziemną krainę Zielonego ludu opisywaną przez Reada. Jednakże w swoim przedstawieniu krainy Zielonego ludu autor „prawie na pewno” uległ wpływowi utopijnej powieści z 1887 roku W. H. Hudsona A Crystal Age, w której ludzie dążyli, by „żyć ponad własną śmiertelnością”.

Motywy