Szwentoróg, Swentoróg, Świntoróg Utenesowic (lit. Šventaragis) – legendarny wielki książę litewski, książę nowogródzki, ruski i żmudzki z rodu Centaurów.

Rodzina i rządy Postać jest wzmiankowana w Kronice Bychowca i kronice Macieja Stryjkowskiego. Jego ojcem był Utenis, dziadkiem Kukowyt, pradziadkiem Żywibund z rodu Centaurów wywodzący się od legendarnego Dorsprunga – towarzysza Palemona, zaś prababką Pojata z Palemonowiczów.

W zależności od autora Szwentoróg znany jest również jako Swentorog, Swintoróg Utenesowic, Świntoróg, Świntorog i Szwintoroh. Urodzić miał się w 1171 roku, władzę miał objąć w podeszłym wieku (około dziewięćdziesięciu lat), litewskie sylwy wymieniały w tym kontekście rok 1267 i 1270. Rządy miał objąć po Wojsiełku, wraz z wygaśnięciem głównej linii dynastii Palemonowiczów. Jego panowanie miało przebiegać w pokojowych warunkach.

Według przytaczanej przez Władysława Zahorskiego legendy miał wznieść na terenie dzisiejszego Wilna świątynię Perkuna, a za radą wieszczki na jej 122 cegle umieścić znak krzyża podwójnego, który miał symbolizować zwycięstwo chrześcijaństwa po 122 latach od wzniesienia świątyni - chrzest Litwy miał miejsce w 1387 roku, więc wzmianka ta sugeruje, jakoby Szwentoróg miał rządzić w roku 1265. Szwentoroga za postać historyczną uznawali m.in. Maciej Stryjkowski, Teodor Narbutt czy Wojciech Wijuk Kojałowicz. Historyczność Szwentoroga podobnie jak historyczność Palemona odrzuciło większość historyków XX-wiecznych. Tomas Venclova określił Szwentoroga mianem „wynalezionego przez średniowiecznych kronikarzy” - jego zdaniem nazwa doliny pochodzi od słów święty oraz róg (rogiem być może nazywano zakole rzeki).

Jeszcze w XV wieku imię Šventaragis pozostawało w użyciu, a o legendarnym księciu opowiadały litewskie pieśni ludowe. Jego imieniem nazywano miejsca kultu.

Dolina Szwentoroga mały|Mapa średniowiecznej Polski i Litwy z zaznaczoną Doliną Szwentoroga Według legendy książę Szwentoróg miał wybrać miejsce u zbiegu Wilii i Wilejki, w którym nakazał spalić swoje ciało swojemu synowi (Skirmuntowi lub Germuntowi). W tym miejscu ciało Szwentoroga zostało spalone wraz z jego koniem, niewolnikiem, pazurami dzikich zwierząt, chartami i sokołem. Od tego momentu miejsce to zostało nazwane Doliną Szwentoroga i aż do chrystianizacji Litwy paleni byli tam wielcy książęta litewscy i znaczni możnowładcy. Miejsce miało stać się centralną nekropolią o charakterze państwowym. W tym miejscu miała również powstać świątynia ku czci Perkuna. Według Teodora Narbutta na jej miejscu miała powstać katedra wileńska.

Legenda o spaleniu Szwentoroga jest na ogół odrzucana przez współczesnych historyków, została jednak przeanalizowana m.in. przez Władimira Toporowa i Gintarasa Beresnevičiusa pod kątem przedchrześcijańskich wierzeń Litwinów. Część badaczy uznaje legendę o Szwentorogu jako przykład zmiany panującego obrządku pogrzebowego i jego reformy, centralizacji i wzrostu znaczenia politycznego.

Według legendy w miejscu spalenia Szwentoroga Giedymin miał mieć sen o żelaznym wilku; w rejonie doliny Szwentoroga miało powstać miasto Wilno Zdaniem Tomasa Venclovy na terenie doliny Szwentoroga spalony prawdopodobnie został Giedymin, zaś Jan Czeczot w swojej śpiewce pisze o Kiejstucie, jakoby był on „wieziony na zgliszcza przodka Swintoroga”.

Według Tomasa Venclovy współcześnie na terenie Doliny Szwentoroga zlokalizowane są: Zamek Dolny, wileńska katedra i Plac Katedralny.

W literaturze

W Konradzie Wallenrodzie autorstwa Adama Mickiewicza pustelnica w swojej pieśni z wieży wspomina o wiecznym ogniu żywionym przez pobożnych kapłanów w zamku Swentoroga. Autor w przypisie wyjaśnia, iż zamkiem Swentoroga jest zamek wileński, w którym niegdyś utrzymywany miał być znicz tj. ogień wieczny. Zamek Swentoroga miał być zlokalizowany u stóp Góry Giedymina według komentarza Jana Tysiewicza. Jan Czeczot w swojej śpiewce Swintoróg Utenesowic 1268–1271 z cyklu Śpiewki o dawnych Litwinach... pisał:

Inne upamiętnienie

W 2023 roku z inicjatywy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych pod kryptonimem Šventaragis w ramach corocznych ćwiczeń pod kryptonimem Perkūno bastionas przeprowadzono na Litwie ćwiczenia dotyczące zarządzania sytuacjami nadzwyczajnymi. Na wileńskim starym mieście znajduje się ulica Szwentoroga (Šventaragio gatvė). Na tej ulicy znajduje się siedziba litewskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W Wilnie odbywa się festiwal nazwany na cześć legendarnego księcia.

Przypisy

Kategoria:Palemonowicze Kategoria:Legendarni władcy