Tugaj – typ lasu łęgowego (galeriowego) występujący w Azji Środkowej. Podstawowy ekosystem w ekoregionie tugajów środkowoazjatyckich (PA1311 w regionalizacji WWF, 818 w regionalizacji ). mały|Oliwnik wąskolistny w rejonie ujścia Ili do Bałchaszu mały|Rzeka Arys
Roślinność Tugaje z reguły tworzą mozaikę z roślinnością pustynną, szuwarową lub stepową, a także wodną. Wynika to z niestabilności warunków kształtowanych przez regularne powodzie.
Drzewostan tugajów tworzą głównie gatunki topoli (Populus euphratica, ), oliwnika (Elaeagnus angustifolia), wierzby (, Salix alba) i tamaryszka. Podszyt tworzą głównie rokitnik zwyczajny, berberysy, róże, wiciokrzewy i irgi. Warstwę runa budują gatunki typowe dla roślinności stepowej, bagiennej lub pustynnej, a w zagłębieniach wodne. Niektóre są halofityczne. Wśród nich występują m.in. słonisz srebrzysty, poganek rutowaty, grzybieńczyk wodny, grzybienie północne, lotos orzechodajny, aldrowanda pęcherzykowata, , , , czy gatunki z rodzajów szupin, trzcina, pałka, ponikło, sit, turzyca, płesznik, bieluń, lukrecja, rzepień.
Fauna Wśród zwierząt zamieszkujących tugaje drapieżcą szczytowym był tygrys kaspijski. Inne ssaki typowe dla tego ekosystemu lub wchodzące z sąsiednich to: koszatka leśna, borsuk, dzik euroazjatycki, szakal złocisty, zając stepowy, mroczek późny, , myszarka leśna, suwak tamaryszkowy, , wydra, jeleń bucharski, hiena pręgowana, gazela czarnoogonowa, suhak stepowy czy kułan azjatycki. Ptaki tugajów to: krogulec mały, bażant, syczek, syczek arabski, błotniak stawowy, pustułka, pustułeczka, remiz, , , pliszka górska, pliszka maskowa, bogatka siwa, sikora lazurowa, sikora żółtopierśna, gołąb brunatny, kukułka, sterniczka, ścierwnik, bielik wschodni, raróg i orzeł stepowy. Płazy tugajów to ropucha szara, ropucha zielona, , żaba śmieszka, żaba trawna, Rana amurensis, żaba kaukaska, , grzebiuszka ziemna, kumak nizinny, żaboząb ałatauski. Gady tugajów to: żółw błotny, żółw kaspijski, , , , , , , zaskroniec zwyczajny, zaskroniec rybołów, , efa piaskowa, , , waran szary, kobra środkowoazjatycka, , wilkoząb dwubarwny, połoz kaspijski, .
Typologia W radzieckim (turkmeńskim) leśnictwie wyróżniano następujące typy lasów tugajowych noszące nazwę głównie od roślin dolnych warstw: Tugaj trzcinowy. Bardzo rzadki drzewostan prawie wyłącznie budowany przez topole z sekcji Turanga. Wierzby i tamaryszki w podszycie. Poza regularnymi powodziami wody gruntowe na głębokości 1,0–1,5 m. Tugaj lukrecjowy. Rzadki drzewostan budowany głównie przez topole z domieszką wierzb. W podszycie ponadto tamaryszki i oliwniki. Wody gruntowe na głębokości 1,0–1,5 m. Tugaj kandyrowy. Średnio zwarty drzewostan i kępiasty podrost budowany przez topole i wierzby z mniejszym udziałem oliwnika. Wody gruntowe na głębokości 2,0–3,5 m, średnio zasolone. Tugaj lianowo-powojowy. Zwarty drzewostan i podrost budowany przez topole i oliwniki. Gleba bogata w próchnicę. Tugaj perzowy. Średnio zwarty drzewostan budowany praktycznie tylko przez topolę. W podszycie dominuje tamaryszek. Woda gruntowa na głębokości 3,5–4,5 m. Tugaj tamaryszkowy. Średnio zwarty drzewostan budowany praktycznie tylko przez topolę. W podszycie dominuje tamaryszek o zwarciu uniemożliwiającym rozwój runa.
Rozmieszczenie Tugaje zajmują doliny pustynnych rzek Azji Środkowej takich jak Syr-daria, Amu-daria, Murgab, Hari Rod, Ili, Zarafszan, Wachsz, Naryn czy Tarym. W rejonie dawnych środkowoazjatyckich republik radzieckich jest to ekosystem, od którego wziął nazwę ekoregion PA1311 w regionalizacji WWF tożsamy z ekoregionem 818 w regionalizacji . Tugaje w dolinie Tarymu są również budowane przez topole Populus euphratica i . W anglojęzycznej literaturze określane są też jako huyang od chińskiej nazwy topoli eufrackiej. Tworzony przez nie ekoregion jest klasyfikowany jako odrębny . Ich flora i fauna poza tym nieco się różnią. Ekoregiony te mają formę pasów rozdzielonych ekoregionami pustynnymi. Ich występowanie determinowane przez warunki klimatyczne – jest to rejon zimnego klimatu pustynnego z regularnymi wiosennymi przyborami wody w rzece na skutek topnienia lodowców górskich (reżim rzeczny lodowcowy). Późnym latem występują susze, a gleba ulega zasoleniu.
Na skutek gospodarki ich powierzchnia znacząco spadła w czasach historycznych, a pozostałe fragmenty są przekształcone. W dolinie Amu-darii nastąpił spadek ich powierzchni z około 500 km² do około 50 km².
Zachowane do czasów współczesnych fragmenty tugajów chronione są m.in. w Rezerwacie Amudaryjskim w Turkmenistanie oraz Rezerwacie Biosfery Dolnej Amu-darii w Uzbekistanie.
Przypisy
Kategoria:Ekosystemy i formacje leśne