Zmiany nazw ulic w Zduńskiej Woli – działania władz Zduńskiej Woli prowadzące do zmian nazw i patronów miejskich ulic i placów. Wprowadzane na przestrzeni lat zmiany nazw ulic i placów spowodowane były m.in. kwestiami politycznymi, społecznymi, geograficznymi, językowymi lub technicznymi.
Od momentu uzyskania praw miejskich przez Zduńską Wolę w 1825 miasto rozwijało się przez przyłączanie przyległych obszarów zurbanizowanych i niezurbanizowanych. Obecnie ulice i place Zduńskiej Woli mają istotny wpływ na charakterystyczny układ urbanistyczny miasta. Odgrywają także ważną rolę w codziennym życiu mieszkańców.
W zaborze rosyjskim W momencie nadania Zduńskiej Woli praw miejskich w 1825 jej terytorium wynosiło ok. 617 ha. Graniczyło z gruntami folwarcznymi i chłopskimi Zduńskiej Woli, gruntami wsi rządowej Czechy, a także Stęszycami, Opiesinem, Kawęczynkiem, Osmolinem, Krobanowem, Sędziejowicami i PaprotniąOpis miasta Zduńskiej Woli z 1860 r. sporządzony przez burmistrza Feliksa Piotrowskiego, oprac. J. Śmiałowski, Zduńska Wola 2000, s. 7.. Początkowy kształt granic miasta zmieniono już w 1830. Na wniosek dziedzica Stefana Złotnickiego Rada Administracyjna Królestwa Polskiego, postanowieniem z dnia 15 czerwca 1830, włączyła w obszar miasta leżącą na północnym wschodzie przyległą wieś KawęczynekAGAD, Rada Administracyjna Królestwa Polskiego, sygn. 188/18, k. 407, 411..
Kolejne rozszerzenie granic nastąpiło pod koniec XIX w., kiedy to do miasta inkorporowano folwark Jurydyka – posiadłość należącą do rodziny Złotnickich – leżący niemal w środku miasta, ale formalnie znajdujący się na terenie gminy wiejskiej Zduńska WolaB. Chlebowski, F. Sulimierski, W. Walewski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 3, Warszawa 1882, s. 638; t. 14, Warszawa 1895, s. 547.. Jurydyka nie podlegała prawu miejskiemu i stanowiła obszar nieobjęty miejskimi podatkami od handlu. Mimo protestów jej mieszkańców, władze carskie 24 marca 1899 podjęły ostateczną decyzję o inkorporacji Jurydyki, która ostatecznie nastąpiła15 stycznia 1900Archiwum Państwowe w Łodzi, Rząd Gubernialny Kaliski, sygn. 92/3293, k. b. pag..
thumb|Mappa ogolna Powierzchniey Tarrytoryi przeznaczonego na Miasta fabricznego Zdonska-Wola położone w Obwodzie Sieradzkiem, Województwie Kaliskiem
Pierwsze nazwy głównych ciągów komunikacyjnych w Zduńskiej Woli widoczne są na przechowywanej w Archiwum Głównym Akt Dawnych Mappie ogolnej Powierzchniey Tarrytoryi przeznaczonego na Miasta fabricznego Zdonska-Wola położone w Obwodzie Sieradzkiem, Województwie Kaliskiem, opracowana przez mierniczego przysięgłego i patentowanego inż. Wilhelma Bergemanna w 1825. Zgodnie z opisem zamieszczonym na planie stanowiącym kopię fragmentu dokumentacji całości dóbr zduńskowolskich, naniesiono na nim jedynie granice nowo lokowanego miasta, bez granic działek i nowej, regularnej siatki ulicA. Bartoszewicz, H. Bartoszewicz, Obraz kartograficzny miast Królestwa Polskiego 1815-1836, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2020, t. 68, nr 2, s. 223.. W ogólny sposób przedstawiono tam układ dróg, rodzaj terenu i niektóre budynki. Wytyczenie pierwszych ulic i placów w osadzie nastąpiło już ok. 1820, wtedy też uzyskały swoje pierwsze nazwyE.H. Nejman, Cztery pokolenia rodu Złotnickich w Zduńskiej Woli, Zduńska Wola 2010, s. 114..
Na zachowanym pierwszym planie miasta o charakterze lokacyjnym kolorami wyróżniono m.in. ulice zabudowane i niezabudowane oraz stare drogiH. Bartoszewicz, Przełom w kartowaniu przestrzeni miejskiej. Wielkoskalowe mapy miast Królestwa Polskiego doby konstytucyjnej 1815–1830, [w:] Z dziejów kartografii. Kamienie milowe w kartografii, pod red. J. Ostrowskiego i P. Weszpińskiego, t. 17, Warszawa 2013, s. 223.. Pierwszy raz uwidoczniono nazwy 12 ulic: Belweder, Honoraty, Juliusza, Maurycego, Petroneli, Przechodnia, Ogrodowa, Rynek, Stefana, Warszawskie Przedmieście, Zamkowa i Złota. Wśród zaznaczonych budynków znalazły się: kościół katolickiBazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Zduńskiej Woli, ratusz, dwór Złotnickich, trzy wiatraki i planowany dopiero kościół ewangelicki, a także cmentarzAGAD, Zbiór Kartograficzny, sygn. 402/488-35..
W sporządzonym dla władz rządowych u progu powstania styczniowego opisie statystycznym Zduńskiej Woli napisano, że w mieście znajdował się Rynek i 14 ulicOpis miasta Zduńskiej Woli z 1860 r. sporządzony przez burmistrza Feliksa Piotrowskiego, oprac. J. Śmiałowski, Zduńska Wola 2000, s. 12.. Kolejny opis zabudowy miasta sporządzony został przez miejscowego lekarza Franciszka CzajczyńskiegoPodczas pobytu w Zduńskiej Woli leczył w czasie groźnej epidemii cholery w roku 1866. Zob. E.H. Nejman, Cztery pokolenia rodu Złotnickich…, s. 84-85., który w 1866 następująco scharakteryzował Zduńską Wolę: „Miasto zabudowane w formie kolonji w pięciu większych ulicach, przewlekle od rynku wydłużonych. Domy w połowie prawie murowane, ogrodów bardzo mało. Woda li tylko studzienna. Północna część miasta leży w dole, wilgotna; południowa więcej wzniesiona, a tem samem suchsza”„Klinika” z 3/15 listopada 1866 r., nr 10, s. 164..
Kolejne ciągi komunikacyjne ukazane zostały na fragmencie mapy Zduńskiej Woli z 1899 oraz dwóch mapach obejmujących całe miasto, sporządzonych w języku rosyjskim w latach 1902 i 1907. Ten ostatni plan Zduńskiej Woli pokazywał już także nowe ulice: Mickiewicza, Niecała, Nowy Rynek, Składowa czy Targowa. Wyrys prezentował także dopiero projektowane ciągi komunikacyjne. Do wybuchu I wojny światowej władze rosyjskie nie ingerowały w nazewnictwo ciągów komunikacyjnych, stosowano natomiast zrusyfikowaną postać nazwJ. Stulczewski, Zmiany nazw ulic i placów w Zduńskiej Woli, „Rocznik Zduńskowolski” 2024, t. 2, s. 45.. Wojska niemieckie wkroczyły do Zduńskiej Woli 19 sierpnia 1914.
Druga Rzeczpospolita i okupacja niemiecka Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości władze Zduńskiej Woli starały się o rozszerzenie granic miasta. W sierpniu 1923 radni miejscy zdecydowali się przyłączyć do miasta wieś Osmolin i kolonię Osmolin I, w styczniu 1929 podjęto natomiast uchwałę o ponownym rozszerzeniu granic miasta przez inkorporację do niego kolonii Osmolin oraz wsi: Rozomyśl, Henryków, Stęszyce i Zduny. Zamierzenia te nie zostały zatwierdzone i obszaru Zduńskiej Woli nie powiększonoD. Mazurkiewicz, Miasto Zduńska Wola w Polsce Odrodzonej 1918-1939 – z dziejów samorządu, Zduńska Wola 2018, s. 91..
7 lutego 1931 radni miejscy podjęli decyzję o zmianach w nazewnictwie niektórych ciągów komunikacyjnych. Podczas sesji Rady Miejskiej 4 stycznia 1934 zapadła decyzja o przyjęciu planu zabudowy miasta, nadaniu ulicom nowych nazw oraz ustaleniu granic Zduńskiej Woli. Radni zdecydowali o podziale miasta na 5 dzielnic, w wyniku czego powstały dzielnice:
Północna (ograniczona ul. Sieradzką, Rynkiem, Juliusza), Wschodnia (ograniczona ul. Piłsudskiego, Rynkiem, Juliusza, Opiesińską), Południowa (ograniczona ul. Klasztorną, Graniczną, Podmiejską, Główną, Polną, Złotą, Kościelną, Piłsudskiego), Zachodnia (ograniczona ul. Sieradzką, Rynkiem, Kościelną, Złotą), Pastwiska (ograniczona ul. Graniczną, Podmiejską, Główną do granicy miasta)Archiwum Państwowe w Łodzi Oddział w Sieradzu, Akta miasta Zduńskiej Woli, sygn. 11/87, k. 82-83..
Uszczegółowiono, że w północnej części Zduńskiej Woli nazwy ulic będą wywodzić się od nazw geograficznych miejscowości, jezior, mórz, rzek i krajów. W dzielnicy wschodniej nazwy będą wynikać od tytułów i barw. W południowej części od nazwisk osób zasłużonych, dat wydarzeń i epok historycznych oraz nazw narodów. W dzielnicy zachodniej ciągi komunikacyjne miały brać nazwy od zjawisk przyrodniczych, kwiatów, roślin i zwierząt. W dzielnicy Pastwiska nazwy pochodziły od nazw rzemiosł, zawodów, pór roku, miesięcy i dni. Zaproponowany schemat dał trzon pod obecny podział miasta oraz nazwy ciągów komunikacyjnychArchiwum Państwowe w Łodzi Oddział w Sieradzu, Akta miasta Zduńskiej Woli, sygn. 11/87, k. 82-83..
thumb|Ulica Złotnickiego (ob. Dąbrowskiego), widoczny budynek Państwowego Gimnazjum im. Kazimierza Wielkiego
Podczas sesji 1 sierpnia 1936 radni na nowo podjęli decyzję zmierzającą do włączenia w granice miasta gromad leżących w gminie Zduńska Wola: w całości – Osmolin wieś i folwark, Opiesin I, Rozomyśl, Stęszyce, Stęszyce Średnie, Zduny; częściowo – Czechy, Izabelów, Osmolin I i IIArchiwum Państwowe w Łodzi Oddział w Sieradzu, Akta miasta Zduńskiej Woli, sygn. 11/87, k. 54, 75-76, 143.. Mimo że Rada Miejska Zduńskiej Woli do samego wybuchu wojny niejednokrotnie występowała do władz nadzorczych z prośbą o powiększenie terytorium miasta, to nigdy nie otrzymała na to zgodyArchiwum Państwowe w Łodzi Oddział w Sieradzu, Akta miasta Zduńskiej Woli, sygn. 11/87, k. 228-229..
O ulicach powstałych w kolejnych latach można dowiedzieć się z fragmentów mapy urbanistycznej Zduńskiej Woli z II połowy lat 30. XX w. oraz planu zatytułowanego Stadtplan Freihaus Reichsgau Wartheland, sporządzonego w lipcu 1943 przez H. Hänischa w Dreźnie na zamówienie niemieckich władz okupacyjnych Zduńskiej Woli. Plan został opracowany po tym, jak 18 maja 1943 namiestnik Kraju Warty Arthur Greiser wydał zarządzenie nakazujące natychmiastową zmianę nazw niektórych miejscowości na niemieckie. Wówczas nazwa Zduńskiej Woli została zmieniona na Freihaus (Wolny Dom), a ulice i place miejskie otrzymały niemieckie nazwyAnordnung über Ortsnahmenänderung im Reichsgau Wartheland vom 18 Mai 1943, „Verordnungsblatt des Reichsstatthalters im Warthegau” 1943, nr 12, s. 107.. W latach 1939-1942 w Zduńskiej Woli istniało getto, którego granice przebiegały ulicami Juliusza i Stęszycką aż do ul. Sieradzkiej, obejmując zachodnią i północną stronę Rynku. Na północy miasta dochodziły do zbiegu ulic Opiesińskiej i Szadkowskiej, ciągnęły się wzdłuż rowu do ul. Narwiańskiej, a następnie Sieradzkiej.
Polska Ludowa i czasy współczesne