mały|Strona tytułowa 1. wydania Słownik wyrazów obcych Amszejewicza – słownik wyrazów pochodzenia obcego w języku polskim autorstwa Michała Amszejewicza z roku 1859Michał Amszejewicz: Dykcjonarz zawierający wyrazy i wyrażenia z obcych języków polskiemu przyswojone, a mianowicie: w umiejętnościach, sztukach, tudzież w stylu prawniczym, administracyjnym, gazeciarskim, naukowo-filozoficznym, literackim i w potocznej mowie używane. Warszawa: W Drukarni Alexandra Gins, 1859..

Materiał językowy pochodzi w dużym stopniu z ekscerpcji polskich tekstów literackich. Niektóre hasła i cytaty przejął autor ze słownika Lindego, a również z innych słowników, w tym ze słownika polsko-francuskiego z 1839 roku. Wbrew ówczesnej praktyce autor po części ujawnił wykorzystane źródła leksykograficzne, stosując odpowiednie oznaczenia skrótowe.

Lematyzacja Słownik liczy ponad 15 000 artykułów hasłowych i był największym objętościowo słownikiem zapożyczeń do czasów czwartej edycji słownika Michała Arcta (1904). 80% haseł stanowią typowe zapożyczenia wyrazowe, reszta to derywaty od zapożyczeń utworzone już na gruncie języka polskiego, np. amortyzowanie, historyczność, hipokrytka. Według obliczeń Elżbiety Skorupskiej-Raczyńskiej 12 644 wyrazów hasłowych to monosemy (a więc wyrazy z jednym tylko znaczeniem), 2 380 haseł wykazuje dwa lub więcej (do siedmiu) znaczeń.

Najliczniej reprezentowane są zapożyczenia z łaciny i greki, które liczą 7150 wyrazów (49% zasobu słownika), dalej zapożyczenia z francuskiego: 1600 haseł (10,6%), z włoskiego- 1100 haseł (7,3%). Mniej liczne są orientalizmy (450, 3%), iberyzmy (150, 1%), anglicyzmy (133, 0,9%). Również udział germanizmów nie jest duży. Z języka niemieckiego pochodzą 633 leksemy, w tym 511 wyrazów hasłowych monosemicznych oraz 122 hasła polisemiczne. Dotyczą one takich dziedzin jak: budownictwo, bednarstwo, drukarstwo, ślusarstwo, wojsko, handel, finanse.

Słownik rejestruje słownictwo zapożyczone starsze, ale również nowsze, przejęte do polszczyzny w pierwszej połowie XIX wieku, jak anglicyzmy: buldog, ferma. Materiał leksykalny dotyczy m.in. terminologii różnych dyscyplin naukowych, w tym humanistyki, nauk przyrodniczych, medycyny, techniki itp. Dykcjonarz zawiera liczne profesjonalizmy (słownictwo typowe dla danej grupy zawodowej) , słownictwo rzemieślnicze, słownictwo szkolne, kolokwializmy, regionalizmy.

Mikrostruktura słownika Artykuł hasłowy zawiera informację etymologiczną, dalej znaczenie lub znaczenia wyrazu hasłowego, począwszy od znaczenia ogólnego do znaczeń szczegółowych. Dykcjonarz Amszejewicza jest pierwszym w historii polskiej leksykografii wyrazów obcych słownikiem, którego autor podjął próbę wskazania genezy zarejestrowanych wyrazów hasłowych.

Informacja o pochodzeniu zwykle ograniczona jest do podania źródła zapożyczenia (np. gulasz – z węg.), rabat (z włos.), jednak w niektórych przypadkach jest ona poszerzona o podanie formy wyrazu źródłowego, np. warsztat (z niem. Werkstatt). Sporadycznie zamieszczone są treści historyczne i kulturowe.

Objaśnienie znaczenia polega najczęściej na podaniu wyrazów bliskoznacznych (synonimów).

Autor zastosował liczne kwalifikatory, podane (po raz pierwszy w polskiej leksykografii wyrazów obcych) w formie skrótów, rzadziej w formie opisowej. W sumie w słowniku znajdują się 83 kwalifikatory skrótowe, w tym 57 kwalifikatorów terminologicznych (np. aryt. – arytmetyczne, archit. – architektura), 11 ekspresywno-stylistycznych (np. żart. – żartobliwie, obraźl. - obraźliwie), 9 normatywnych (np. niewł. – niewłaściwie), ponadto kwalifikatory chronologiczne (np. arch. – archaizm), geograficzne (np. prow. – prowicjonalny) i społeczno-środowiskowe (młodz. – młodzieżowy). Razem w ten sposób wyróżniono ponad 3 740 jednostek leksykalnych.

Znaczenie słownika Sposób oznaczania za pomocą skrótów dla kwalifikatorów wykorzystali i rozpropagowali w swojej praktyce leksykograficznej późniejsi słownikarze, a szczególnie autorzy Słownika wileńskiego. tworząc podstawy nowoczesnej leksykografii. Jednak teza Skorupskiej-Raczyńskiej, że słownik Amszejewicza był jednym ze źródeł słownika wileńskiego, nie broni się w świetle najnowszych badań.

Zobacz też słownik wyrazów obcych Karłowicza Trzaski, Everta i Michalskiego Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych słownik wyrazów obcych Arcta słowniki spolszczające

Przypisy

Bibliografia Małgorzata Majewska, Wileński Słownik języka polskiego i zagadnienia jego dygitalizacji, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe UKSW, 2020. ISBN 978-83-8090-720-1. Elżbieta Skorupska-Raczyńska: Dykcjonarz Michała Amszejewicza na tle nowopolskich słowników wyrazów obcych. Gorzów Wielkopolski: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim, 2004, s. 65-181. ISBN 83-89682-20-6. Elżbieta Skorupska-Raczyńska: Dykcjonarz Michała Amszejewicza jako ukryte źródło Słownika wileńskiego, [w:] Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny, t. IV, pod red. M. Białoskórskiej, Szczecin: Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, 1998, s. 71–86.

Linki zewnętrzne Zeskanowany Dykcjonarz w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej

Kategoria:Słowniki języka polskiego Kategoria:Leksykografia Kategoria:Zapożyczenia językowe