mały|Strona tytułowa (1917) Słownik spolszczający Niedźwiedzkiego (tytuł oryginalny: Wyrazy cudzoziemskie zbyteczne w polszczyźnie) – słownik o charakterze purystycznym z roku 1917. Hasłami są wyrazy pochodzenia obcego w języku polskim, dla których proponowane są wyrazy rodzime mające zastąpić wyrazy obceWładysław Niedźwiedzki: Wyrazy cudzoziemskie zbyteczne w polszczyźnie. Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta, 1917..
Uwagi wstępne Autorem słownika był Władysław Niedźwiedzki (1849–1930), językoznawca, etnograf, leksykograf, jeden z trzech redaktorów 8-tomowego Słownika Języka Polskiego, znanego pod nazwą Słownik warszawski, który ukazywał się w latach 1900–1927. Purystyczny słownik Niedźwiedzkiego ukazał się w roku 1917.
We wstępie autor w patetycznych słowach wychwala zalety języka polskiego, jest to „mowa, niespożyta jak spiż, świetna i droga jak złoto, jedna z najwspanialszych w świecie, tak wspaniała, piękna i dźwięczna, że chyba tylko język dawnych Hellenów może się z nią porównać”. Według autora polszczyzna „stanowi rdzeń narodowości, wyodrębniający nas spośród innych ludów’. Wyrazy obce nazywa Niedźwiedzki „chwastami”.
Lematyzacja Według Katarzyny Sztandarskiej na 186 stronach słownika znajduje się 8096 haseł. Wśród wyrazów hasłowych (mimo braku kwalifikatorów etymologicznych) można rozpoznać zapożyczenia z różnych języków, w tym z niemieckiego, z łaciny, greki, francuskiego, (rzadziej) z angielskiego.
Niektóre z tych wyrazów obcych nie są już obecnie używane, m.in. (w nawiasie podane są rodzime ekwiwalenty): abrogować (uchylać, odwoływać), gaudować (cieszyć się), gient (ród), meryt (zasługa). Nadal znane i używane są m.in.: banalny, decyzja, gazeta, kibicować, lingwistyka, parasol.
Przykłady na germanizmy (używane obecnie): browar, kierować, szacować, ślusarz, zegar, zupa, germanizmy, które już wyszły z użycia: cuglować (niem. zügeln), rajzender (niem. Reisender, „podróżny”), szlecht (niem. schlecht „zły, źle”), cygareta (niem. Zigarette). szarf (ostry).
Słownik Niedźwiedzkiego zawiera znaczną liczbę wyrazów z leksyki specjalistycznej (fachowej). Donata Ochmann podaje następujące liczby: najwięcej jest haseł dotyczących stolarstwa (ponad 220), botaniki (ok. 190), medycyny (ok. 140), garbarstwa (59) itd. W sumie wszystkich wyrazów zaliczonych przez Niedźwiedzkiego do terminologii fachowej jest niemal 1400, a więc ok. 17 procent wszystkich haseł. Najczęściej są to zapożyczenia z języka niemieckiego (germanizmy). Niewiele jest natomiast neologizmów utworzonych przez samego autora.
Mikrostruktura słownika mały|Strona 156., hasła od Reproduktor do Retraktacja Według obliczeń Katarzyny Sztandarskiej do 8096 haseł (zapożyczeń) podano w sumie 15 979 wyrazów zamiennych (rodzimych ekwiwalentów). Często po jednym ekwiwalencie, a najwięcej wyrazów zamiennych (15) znajduje się po haśle interes (sprawa, kłopot, tarapaty, potrzeba, pożytek, korzyść, zysk, wartość, powab, zachęta, zaciekawienie, chciwość, wyrachowanie, zakład, przedsiębiorstwo).
W mikrostrukturze słownika brak jest informacji etymologicznych (informacji o pochodzeniu danego wyrazu hasłowego). Według Donaty Ochmann rodzime ekwiwalenty zaczerpnął Niedźwiedzki w dużym stopniu ze Słownika warszawskiego, którego był współautorem.
Nieudane spolszczenia (ekwiwalenty):
Burmistrz, miastorządca
Chirurg, rękolekarz, rękoczynnik
Cyklista, kołopędnik
Gieografia (obecnie: geografia), ziemioznawstwo, ziemiopisarstwo
Kibic, dymacz
Parasol, oddeszcznik, deszczochron, gadówka, [brożek]
Leksykologia, słownikoznawstwo
Welocyped, kołowiec
Udane spolszczenia:
Hortolog, ogrodnik
Injurja, krzywda, niesprawiedliwość
Lonung, wynagrodzenie, płaca
Prosekutor, prześladowca
Komeraż, nieporozumienie, powaśnienie, różnica
Oktober, październik
Posesor, posiadacz, właściciel
Scjencja, wiedza, nauka, umiejętność, świadomość
Racer, wyścigowiec (koń)
Udychtować, uszczelnić
W niektórych artykułach hasłowych ekwiwalenty zostały podzielone na kilka grup znaczeniowych (zaznaczone cyframi arabskimi):
Kapitalny, 1) główny, pierwszorzędny; 2) wyborny, wyśmienity, znakomity
Klub, 1) towarzystwo (= resursa), zebranie; 2) stowarzyszenie
Laufer, 1) szybkobieg; 2) włóczęga, latawiec, pędziwiatr, wietrznik, ulicznik
Użyte skróty kwalifikatorów terminologicznych to m.in.: anat. – anatomia; blach. – blacharstwo; garb. – garbarstwo; gór. – górnictwo; jęz. – językoznawczy, kol. – kolejowy, leśn. – leśnictwo; mat. – matematyka; ogr. – ogrodniczy, stol. – stolarstwo; wojsk. – wojskowość, zool. – zoologia.
Zobacz też słowniki spolszczające słownik spolszczający Kortowicza słownik spolszczający Łukaszewskiego słownik wyrazów obcych Amszejewicza słownik wyrazów obcych Karłowicza Trzaski, Everta i Michalskiego Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych
Przypisy
Kategoria:Słowniki języka polskiego Kategoria:Leksykografia Kategoria:Zapożyczenia językowe