Isabella Lucy Bird Bishop z domu Bird (ur. 15 października 1831 w Boroughbridge, zm. 7 października 1904 w Edynburgu) – angielska podróżniczka, pisarka i fotografka. Trzydzieści lat podróżowania po Stanach Zjednoczonych, Azji Południowo-Wschodniej, Hawajach, Dalekim Wschodzie i centralnych obszarach Azji, często w rejonach wówczas prawie nieznanych, przyniosły jej sławę jednej z najbardziej znanych i cenionych postaci wśród podróżników drugiej połowy XIX wieku. Należała do członków założycieli Royal Scottish Geographical Society (RSGS). W 1892 była w grupie pierwszych 14 kobiet, którym przyznano członkostwo Królewskiego Towarzystwa Geograficznego (RGS). Osiem obszernych relacji z tych podróży, opartych przeważnie na listach pisanych do siostry Henrietty i bogato ilustrowanych częściowo jej fotografiami, zachowało pewną wartość dokumentacyjną, a kilka z nich nie straciło nic z czytelniczej atrakcyjności do dziś. Tworzą one obraz damy z epoki wiktoriańskiej, która dla realizacji pasji do podróży i przygód nie wahała się na czas pobytu w odległych zakątkach świata odrzucić takie konwenanse jak podróżowanie w pojedynkę lub jazda konno w damskim siodle.

Życiorys Wczesne lata Pochodziła z zamożnej rodziny handlarzy jedwabiu, urzędników państwowych i misjonarzy, spowinowaconych rodzinnie lub ideologicznie z ewangelikalnym ruchem religijnym Jednym z jej krewnych ze strony ojca był William Wilberforce (1759-1833), brytyjski polityk aktywnie wspierający idee ewangelikalne i abolicjonistyczne wywodzące się z jego parafii Clapham, wówczas miejscowości pod Londynem (Middleton, 1982, s. 20–21).. Ojciec, Edward Bird (1792–1858), porzuciwszy po śmierci żony i syna na cholerę karierę prawniczą w Kalkucie, przyjął w 1830 święcenia i został pastorem w Boroughbridge w hrabstwie North Yorkshire, gdzie ożenił się z Dorą Lawson (1803–1866), jedną z córek zmarłego w 1805 kanonika przy katedrze w Ripon. Ich pierwsza córka, Isabella Lucy, urodziła się 15 października 1831 w posiadłości Lawsonów – Boroughbridge Hall. W 1832 Bird został wikariuszem w Maidenhead w hrabstwie Birkshire, a w dwa lata później Birdowie przeprowadzili się ze względu na zły stan zdrowia ojca do wioski Tattenhall w hrabstwie Cheshire, gdzie Edward Bird został pastorem zgromadzenia przy kościele St Alban. W tym samym roku urodziła się tam jej siostra, Henrietta Amelia, nazywana Hennie. Pastor Edward Bird był gorliwym uczestnikiem ruchu Clapham Sect, toteż surowe przestrzeganie zasad religijnych i moralnych kształtowało atmosferę dzieciństwa i wczesnej młodości sióstr Bird. Jego nieugięty sprzeciw wobec pracy i handlu w niedziele budził opór parafian, głównie pracujących w rolnictwie, tak że kongregacja przy jego kościele zaczęła się kurczyć. W 1842 przeniesiono pastora Birda do parafii kościoła St. Thomas w Birmingham. W 1848 roku rodzina przeniosła się na krótko do Eastbourne na płd. wybrzeżu Anglii, a następnie zamieszkała w w hrabstwie Huntingdonshire (obecnie Cambridgeshire).

Problemy zdrowotne Od wczesnego dzieciństwa Isabella Bird była wątła, cierpiała na dolegliwości kręgosłupa, bóle głowy i bezsenność. Lekarze zalecali częste przebywanie na świeżym powietrzu, więc od dzieciństwa jeździła konno i była oswojona z przebywaniem w naturze. Formalną naukę pobierała jedynie w domu: ojciec był zapalonym botanikiem, a matka przekazywała córkom wiedzę z pozostałych dziedzin; Isabella Lucy okazała się też szybko zapaloną czytelniczką. Siłą charakteru rekompensowała słabe zdrowie, a bystrością umysłu narzucone religijnością restrykcje – co tak skomentowano w artykule w „The Spectator” tuż po jej śmierci: „Żywa inteligencja [i] niezwykła ciekawość świata zewnętrznego nie dopuszczały, aby jej umysł i natura zostały zawężone i usztywnione przez ściśle ewangeliczną atmosferę domu jej dzieciństwa”„A bright intelligence, an extreme curiosity as to the world outside, made it impossible for her brain and her nature generally to be narrowed and stiffened by the strictly evangelical atmosphere of her childhood.”..

W trakcie przeprowadzonej w 1850 operacji „z okolic kręgosłupa został usunięty włóknisty guz”. Mimo tego nadal cierpiała na nieokreślone dolegliwości powodujące znużenie i bezsenność. Lekarze zalecili radykalną zmianę otoczenia, najlepiej podróż morską. Na początku lata 1854 nadarzyła się okazja, by popłynęła do Ameryki Północnej towarzysząc kuzynkom powracającym do mieszkających na Wyspie Księcia Edwarda rodziców. Otrzymała od ojca £100 i zgodę na pozostanie za oceanem tak długo, jak będzie chciała. Listy pisane z wielomiesięcznej podróży do domu stały się podstawą jej pierwszej publikacji The Englishwoman in America (wyd. 1856). Niewygody i uciążliwości podróżowania, głównie pociągiem, przez Amerykę nie osłabiały jej entuzjazmu dla poznawania nowych krajów i nie prowadziły do dolegliwości zdrowotnych. Te jednak pojawiły się z wcześniejszą intensywnością wraz z powrotem do Wielkiej Brytanii. W nadziei na poprawę zdrowia ponownie wyjechała do USA w 1857. Po śmierci ojca w 1858 Dora Bird przeprowadziła się z córkami do Edynburga, gdzie zmarła w 1866. Przez okres do początku lat 70. XIX w. siostry oddawały się przede wszystkim działalności społecznej: Henrietta angażując się na rzecz społeczności wyspy Mull, gdzie po śmierci matki kupiła dom (w Tobermory) i zamieszkała, a Isabella walcząc piórem o godne warunki życia dla mieszkańców miejskich slumsów w SzkocjiPor. rozdział Działalność pisarska poniżej, gdzie omówiono jej tekst Notes on Old Edinburgh.. Dolegliwości chorobowe stawały się tak bardzo uciążliwe, że Isabella bliska była załamania psychicznego. Choć więź emocjonalna między siostrami była bardzo silna, nie była skłonna przenieść się za Henriettą na stałe na wyspę Mull, tłumacząc, że klimat archipelagu Hebrydów jej wrodzoną chorowitość jedynie pogorszy.

Lata dojrzałe mały|Isabella Bird

Podróże po Australii, Hawajach i w Górach Skalistych Nieustające problemy zdrowotne raczej skłoniły ją do udania się w rejs na antypody niż powstrzymywały od podjęcia trudów podróżowania. W lipcu 1872, travelling for health, wyruszyła przez Australię i Nową Zelandię na Hawaje, znane wówczas w Europie jako Sandwich Islands. Spędziła tam – z wielką korzyścią dla zdrowia – prawie siedem miesięcy, pokonując nawet znaczne odległości konno, szczególnie przez nią lubiane od kiedy zarzuciła jazdę w damskim siodle. Weszła na szczyt wulkanu Mauna Loa (4169 m) i innych wysokich wzniesień, odwiedziła odległe i mało znane zakątki archipelagu i zapoznała się bezpośrednio z życiem jego autochtonów. Na bazie listów do siostry napisała obszerną relację z tej podróży The Hawaiian Archipelago (wyd. 1875). mały|Ilustracja z A Lady’s Life in the Rocky Mountains zatytułowana „Mój dom w Górach Skalistych” Pod koniec lata 1873, kontynuując podróż, udała się do zachodnich stanów USA, o których klimacie – szczególnie tym górskim w Kolorado – słyszała jako o doskonałym dla osób o słabym zdrowiu. Od początku września do połowy grudnia 1873 przejechała konno – często samotnie – 1300 km szlakami w Górach Skalistych, nocując przeważnie w improwizowanych warunkach i w przypadkowym towarzystwie. Ze stoickim spokojem i bez widocznego uszczerbku dla zdrowia znosiła pogodnie ekstremalne warunki pogodowe i prymitywny standard zamieszkiwany przez nią domostw, gdzie pomagała przy zaganianiu bydła i prowadzeniu rancza „nie gorzej niż mężczyzna”. W książce opisującej tę podróż, A Lady’s Life in the Rocky Mountains (1879), zdała szczerą relację z wyzwań, którym stawiała czoło, ukrywając jednak pełną naturę wielotygodniowej relacji z jednym z towarzyszy podróżyPor rozdział poniżej Życie prywatne, podający więcej danych na temat jej relacji z Jimem Nugentem.. Jako wydawcę swojej pierwszej książki zdołała pozyskać renomowane londyńskie wydawnictwo , a z jego ówczesnym właścicielem i jego żoną połączyła ją trwała przyjaźń.

Klimat Wysp Brytyjskich był zdecydowanie niekorzystny dla jej zdrowia i wcześniejsze objawy chorób powróciły tuż po powrocie do domu koniec 1873. W relacjach z podróży nigdzie nie uskarżała się ani na stan zdrowia ani na swoją kondycję fizyczną czy psychiczną – mimo oczywistych trudów i spartańskich warunków podróżowania. W ciągu kolejnych pięciu lat w Wielkiej Brytanii, letnie miesiące spędzała u siostry na wyspie Mull. W tym okresie poznała młodszego od niej o 10 lat lekarza z Edynburga, Johna Bishopa, który od 1876 przez kolejne lata zabiegał o jej rękę.

Podróże na Dalekim Wschodzie W kwietniu 1878 wyruszyła w podróż na Daleki Wschód, deklarując jako jej cel poprawę zdrowia. Dwutomowe dzieło Unbeaten tracks in Japan (1880) to relacja z pokonania (przeważnie w towarzystwie jedynie japońskiego tłumacza) ponad 2200 km w odległych i przez Europejczyków nieodwiedzanych regionach japońskich wysp Honsiu i Hokkaido. W utworze tym dzieliła się też wiedzą zdobywaną w bezpośrednim doświadczeniu (przez wiele tygodni mieszkała wśród Ajnów), ten jej wkład naukowy spotkał się z uznaniem także w kręgach Królewskiego Towarzystwa Geograficznego. Podczas tej podróży z rozmysłem udawała się w te regiony Japonii, do których nie dotarł jeszcze pęd do naśladowania zachodnich wzorców w gospodarce i życiu codziennym. Tak trudne były warunki, w jakich przeszło jej podróżować, że zapadła na zdrowiu, a obok bóli kręgosłupa i bezsenności zaczęły ją trapić stany depresyjne. Niemniej jednak kontynuowała podróż ku krajom Azji Południowo-Wschodniej. mały|lewo|Isabella Bird podczas przejażdżki na słoniu w Peraku (Malezja) Od końca grudnia 1878 do końca lutego 1879 odbyła wieloetapowy rejs wzdłuż zachodniego skraju Morza Południowochińskiego: od Hongkongu i Kantonu, przez Sajgon do Singapuru. Następnie opłynęła zachodnie wybrzeże Półwyspu Malajskiego, zawijając do portów: Malakka, Seremban, Selangor i innych. Odbyła kilka wypraw w głąb kraju, np. w Peraku. Relację z tej podróży ogłosiła pod tytułem The Golden Chersonese (1883), nawiązującym do starożytnej nazwy Półwyspu Malajskiego – . Z Penangu popłynęła na Cejlon, ale tej części podróży nie opisała w żadnej książce. Zanim w maju 1879 powróciła do Wielkiej Brytanii, odwiedziła jeszcze po drodze Egipt i półwysep Synaj, gdzie zachorowała i powróciwszy do domu, potrzebowała kilku tygodni i opieki lekarskiej, by powrócić do sprawności fizycznej.

W czerwcu 1880 Henrietta Bird zmarła na tyfus, pogrążając Isabellę Bird w nieutulonym żalu. Napisała wówczas o siostrze: „wraz z nią zmarły światło i inspiracja mojego życia. Jest tak, jakbym to ja sama odeszła”. W marcu 1881 – nadal w ciężkiej żałobie – poślubiła młodszego o 10 lat lekarza z Edynburga Johna Bishopa. Małżeństwo okazało się udane, więc jego przedwczesna śmierć na serce w 1886 była dla Isabelli Bird Bishop kolejną ogromną stratą osobistą. Także jej stan zdrowia znacznie się pogorszył i lekarze diagnozowali szereg przypadłości, mimo to w 1888 na tyle wróciła do zdrowia, by planować wyjazd do Azji Środkowej. Jej sytuacja finansowa była korzystna, gdyż obok spadków po siostrze i po mężu źródłem dochodu były dobrze sprzedające się książki.

W tym okresie podjęła szereg działań, które miały jej podróżowaniu w odległe rejony świata nadać nowy wymiar – wspieranie tamtejszych misji medycznych. Z rąk pastora Charlesa Spurgeona przyjęła chrzest w rycie reformowanego baptyzmu, deklarując tym samym gotowość prowadzenia w trakcie odbywanych podróży prac misjonarskich. Za tą deklaracją, jak zaznaczają współczesne biografki Isabelli Bishop, nie stały jednak ani zapał ewangelizacyjny, ani inne związki z sektą Spurgeona. Wiedziona pobudkami raczej samarytańskimi odbyła trzymiesięczny kurs pielęgniarski w Londynie i po okresie niestabilnego zdrowia i wahań wyruszyła na początku 1889 do Indii, by stamtąd udać się do Turcji i Persji.

Ostatnie podróże Persja i kraje sąsiadujące