Andrzej Wojciech Lipkowski (ur. 23 kwietnia 1946, zm. 27 listopada 2014) – polski biochemik, profesor nauk medycznych, dyrektor Instytutu Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. Mirosława Mossakowskiego PAN w Warszawie, specjalista w dziedzinie chemii, biologii i farmakologii peptydów mózgowych i ich pochodnych, członek korespondent PAU. Syn pedagoga Ottona Lipkowskiego, brat fizykochemika Janusza Lipkowskiego.
Wykształcenie i kariera naukowa alt=Andrzej Lipkowski (2. od lewej) wśród uczestników III Wyprawy Polskich Biologów na Antarktydę, 1973|mały|Uczestnicy III Wyprawy Polskich Biologów na Antarktydę, wśród nich Andrzej Lipkowski (2. od lewej), 1973 W 1964 r. ukończył VI Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Reytana w Warszawie, a w 1969 r. studia na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego. Uczeń prof. Stefanii Drabarek.
Jako młody pracownik naukowy UW wziął udział od października 1973 do kwietnia 1974 w III Wyprawie Polskich Biologów na Antarktydę. Na Wydziale Chemii UW pracował do 1990 r. Stopień doktora uzyskał tam w 1976 r., staż podoktorski odbył w latach 1977–1978 w laboratorium profesora George’a Floureta na Northwestern University (Chicago, USA). W 1983 r. pracował naukowo w Max Planck Institute for Psychiatry (Monachium, Niemcy) u profesora Albert’a Herz’a. Habilitację zrobił na macierzystym Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego w 1984 r.
W latach 1986–1988 pracował naukowo w laboratorium prof. na University of Minnesota (Minneapolis, USA).
W 1988 r. był pracownikiem naukowym University of Arizona (Tucson, USA), a w 1990 visiting scholar w (Boston, USA).
Po powrocie do Polski, od 1991 r. prowadził utworzony przez siebie Zakład Neuropeptydów w Centrum Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej PAN. W latach 1992–2010 jednocześnie kierował Zakładem Biotechnologii Instytutu Chemii Przemysłowej w Warszawie.
Nominację na profesora nauk medycznych otrzymał w 2001 r.Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 maja 2001 r. nr 115-8-01 o nadaniu tytułu naukowego profesora ().
W 2010 roku został wybrany na dyrektora IMDiK PAN, którym kierował do śmierci w 2014 r.
Zainteresowania naukowe i działalność zawodowa Podczas wyprawy antarktycznej na przełomie lat 1973/1974 zajmował się badaniem systemu odżywiania się ryb, poszukiwaniem DDT i innych środków trujących w ich organizmach oraz izolowaniu białek z kryla antarktycznego. Bardzo wcześnie skierował swoje zainteresowania badawcze na możliwość stosowania średniocząsteczkowych związków organicznych, zwłaszcza peptydów, w praktyce medycznej. Na stażu podoktorskim w Northwestern University zajmował się syntezą analogów oksytocyny. Po powrocie z USA do Polski zaprojektował i przeprowadził syntezę dimerycznego analogu enkefaliny – . Badania nad tym związkiem, o wielokrotnie większej aktywności przeciwbólowej od morfiny, zaowocowały jego habilitacją. Podczas pracy na University of Minnesota zsyntetyzował (norNBI), która jest selektywnym antagonistą receptorów opioidowych typu κ. Jest on do dziś stosowany w laboratoriach przy badaniach opioidowych. Na University of Arizona podjął wieloletnią współpracę z prof. , a w 1990 r. w Tufts University School of Medicine (Boston, USA) z anestezjologiem, prof. Danem Carrem – dotyczyła ona peptydów o działaniu przeciwbólowym.
Był pionierem poszukiwań nowych substancji i metod zwalczania przewlekłego bólu oraz wprowadzania nowoczesnych metod podawania leków do miejsca ich oczekiwanego działania. We współpracy z Kyoto University zidentyfikował i zbadał szereg biologicznie aktywnych białek roślinnych, w tym regulujących ciśnienie krwi. Jego prace nad białkami naturalnymi zaowocowały również opracowaniem oryginalnych białkowych szkieletów do trójwymiarowej hodowli komórek, w tym komórek macierzystychMedical Problems (ISSN 2353-866X 0478-3824) vol. 50, nr 3-4 (rok 2014) / s. 4 / autor: Zespół redakcji Medical Problems..
Opracował ponad 30 wniosków patentowych. Był organizatorem nauki, współpracował z licznymi ośrodkami badawczymi w Polsce i zagranicą. Upowszechniał osiągnięcia wśród firm biotechnologicznych oraz kierował dużymi zespołami badawczymi. Jego aktywność na tym polu zaowocowała stworzeniem trzech tzw. klastrów – powiązań kooperacyjnych (Mazowiecki Klaster Peptydowy, Klaster Leczenia Bólu oraz „ALICE-MED”), na których tworzenie i rozwój uzyskał 4-krotnie finansowanie z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Był koordynatorem projektu integrującego prace jedenastu zespołów z sześciu krajów, tworzącego międzynarodowe konsorcjum badawcze realizujące grant europejski STREP w ramach 6 Programu Ramowego, mający na celu opracowanie nowych generacji leków przeciwbólowych dla leczenia bólów nowotworowych.
Opublikował ok. 120 prac z obszaru neuronauk z indeksem Hirscha wynoszącym 37.
Zainteresowań nie ograniczał do zastosowań biochemii w medycynie. Był współtwórcą m.in. paliwa Gliperol do silników wysokoprężnych.
Aktywność społeczno-polityczna thumb|Grób Andrzeja i Zofii Lipkowskich na cmentarzu wojskowym na Powązkach|skaluj Od listopada 1969 r. był członkiem Stronnictwa Demokratycznego. Pełnione funkcje: przewodniczący Koła Międzywydziałowego SD przy Uniwersytecie Warszawskim (1971–1973), członek Stołecznego Komitetu SD (1981–1984), wiceprzewodniczący Uczelnianego Komitetu SD UW (1982–1983), przewodniczący Uczelnianego Komitetu SD UW (1983–1987). Był też członkiem ZSP (1964–1968) i działaczem związków zawodowych: ZNP (1969–1986) oraz NSZZ „Solidarność” (1980–1981).
Odznaczenia i wyróżnienia Złoty Krzyż Zasługi (2012)Asklepios 31.V.2012 https://www.imdik.pan.pl/pliki_www/asklepios/Asklepios-Nr_4_(15).pdf. Nagroda Prezesa Rady Ministrów za działalność w roku 2012 (2013) Krzyż Komandorski „Merite de L’Invention” za szczególne zasługi dla wynalazczości (odznaczenie belgijskie, 2006)Wynalazcy. Biuletyn Informacyjny (ISSN 1425-1078) Warszawa, grudzień 2006, nr 28, s. 1.
Wybrane publikacje Publikacje cytowane ponad 100 razy (w nawiasach liczba cytowań do marca 2025 wg Web of Science): (571) (190) (161) (144) (126) (123)
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Polscy biochemicy Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Absolwenci Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy uczelni w Stanach Zjednoczonych Kategoria:Pracownicy instytutów naukowych PAN Kategoria:Urodzeni w 1946 Kategoria:Zmarli w 2014