Chrośle (dawniej ChróśleNowe Miasto. Z dziejów Miasta i Powiatu. Pojezierze, Olsztyn 1963, str.: 210-211.) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie nowomiejskim, w gminie Bratian. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.
W Chroślu znaleziono siekierę kamienną, pochodzącą z neolitu (4000–15000 p.n.e.).
W państwie krzyżackim Chrośle było wsią ludną z własną parafią, w skład której wchodziły także wsie: Nowy Dwór i młyn Ruda. Drewniany kościół, pod wezwaniem św. Wawrzyńca, wzmiankowany jest w dokumentach z roku 1340, kiedy to wójt z Bratiana – Kuno Liebenstein – przeznaczył na utrzymanie kościoła cztery włóki. W późniejszym latach ten kościół został spalony. Po wojnie polsko-krzyżackiej został odbudowany. W 1490 roku wymieniany w dokumentach jest proboszcz Mikołaj Teodorici. W kościele znajdował się kamień grobowy z napisem "Jan Działyński, syn Mikołaja, wojewody chełmińskiego, starosty bratiańskiego, umarł 1588. Żył cztery miesiące i kilka dni.". W XVI w. Chrośle należały do starostwa w Bratianie. Ostatni proboszcz – o imieniu Walenty – zmarł około 1600 roku, a kościół pozostał bez opieki i uległ zniszczeniu. W latach 1610–1612, proboszcz Paweł ze Skarlina wybudował w Chroślach nowy kościół. Materiał budowlany pochodził z rozebranego, z polecenia biskupa Gębickiego, kościółka św. Jerzego w Nowym Mieście Lubawskim oraz kaplicy św. Wawrzyńca. Kościół był murowany (pruski mur), kryty dachówką, niewielki i położony na wzgórzu. Na wieży znajdowały się trzy dzwony. Wyposażenie kościoła w Chroślu pochodziło z rozebranego kościółka św. Jerzego. Posadzka była z cegły, główny ołtarz z obrazem Najświętszej Marii Panny Bolesnej. w 1616 r., decyzją bp. Kuczboskiego, kościół w Chroślu, jako filialny został przyłączony do parafii w Skarlinie, a w 1730 – decyzją bp. Kretkowskiego – do parafii w Radomnie. W czasie kolejnych wojen został uszkodzony, a w 1776 rozebrany. Proboszcz Stępowski próbował go odbudować w 1787 r., udało się jedynie wybudować ściany. Odbudowa nie została dokończona, po roku 1791 drewno zgniło i nie nadawało się do użytkowania.
W czasie przynależności wsi do Rzeczypospolitej istniała w Chroślach szkoła przykościelna. Budynek szkolny został spalony w czasie wojen szwedzkich.
Powiązania rodziny Marchlewskich z Chroślami
Marchlewscy z Chrośli byli rodziną szlachecką, której przedstawiciele byli związani z miejscowością Chrośle, obecnie położoną w gminie Nowe Miasto Lubawskie, w powiecie nowomiejskim, w województwie warmińsko mazurskim. Udokumentowana obecność rodziny w tej okolicy sięga co najmniej XVIII wieku. Z Chrośla pochodził między innymi ksiądz Leonard Marchlewski, duchowny diecezji chełmińskiej, zamordowany przez Niemców w 1940 roku w KL Sachsenhausen.
Pochodzenie rodziny
Marchlewscy byli zaliczani w tradycji heraldycznej do drobnej szlachty zachodniopruskiej, posługującej się herbem Kotwicz. Informację tę przytacza między innymi opracowanie genealogiczne oparte na materiałach Włodzimierza Dworzaczka. W opracowaniach genealogicznych występuje również wariant nazwiska „Marchleski”.
Źródła genealogiczne wskazują na obecność Marchlewskich w okolicach Nowego Miasta Lubawskiego już w XVIII i XIX wieku. Jednym z udokumentowanych przykładów jest Katarzyna Marchlewska, córka Andrzeja Marchlewskiego i Marianny ze Szczuckich, urodzona około 1845 roku w Chroślu.
Zachowane materiały genealogiczne dotyczące rodziny Marchlewskich obejmują również osoby urodzone i zamieszkałe w Chroślu oraz w sąsiednich miejscowościach. Na podstawie zachowanego drzewa genealogicznego rodziny można odtworzyć kolejne pokolenia Marchlewskich związanych z miejscowością. Samo drzewo ma jednak charakter rodzinnego opracowania genealogicznego i wymaga konfrontacji z metrykami oraz dokumentami archiwalnymi.
Marchlewscy jako gospodarze w Chroślu
W XIX i na początku XX wieku Marchlewscy należeli do właścicieli gospodarstw rolnych w okolicach Chrośla. Szczególnie dobrze udokumentowana jest postać Faustyna Marchlewskiego, który w okresie międzywojennym był właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni około 120 ha oraz pełnił funkcję sołtysa Chrośla. Informację tę podają opracowania genealogiczne powołujące się na spisy adresowe województwa pomorskiego z lat 1926–1939.
Powierzchnia 120 ha oznaczała, że gospodarstwo należało do większych gospodarstw rolnych w miejscowości. Nie należy jednak bez dodatkowych źródeł utożsamiać go automatycznie z majątkiem ziemiańskim w znaczeniu właściwym dla wielkich majątków ziemskich.
Pełnienie przez Faustyna Marchlewskiego funkcji sołtysa wskazuje ponadto na jego udział w życiu administracyjnym miejscowej społeczności. Chrośle było wówczas miejscowością o znacznej liczbie mieszkańców. Według opracowania dotyczącego historii wsi pod koniec XIX wieku mieszkało w niej 321 katolików i 120 ewangelików, natomiast w 1938 roku miejscowość liczyła 424 mieszkańców.
Leonard Marchlewski
Najbardziej znaną osobą wywodzącą się z chrosielskiej gałęzi rodziny był Leonard Marchlewski, urodzony 11 sierpnia 1866 roku w Chroślu, w rodzinie Franciszka Marchlewskiego i Katarzyny z domu Mączka. Został ochrzczony 14 sierpnia 1866 roku w parafii Radomno.
Po ukończeniu szkół w Lubawie i Chojnicach studiował teologię w Münster i Pelplinie. Święcenia kapłańskie otrzymał 27 kwietnia 1890 roku w Pelplinie. Pracował jako wikariusz lub administrator w kilku parafiach Pomorza. W latach 1897–1915 był proboszczem w Białutach, a następnie od 1915 roku proboszczem w Grzybnie. Pełnił również funkcję dziekana chełmżyńskiego.
Leonard Marchlewski angażował się w działalność społeczną i oświatową. W młodości należał do tajnego koła filomackiego „Mickiewicz” działającego w gimnazjum w Chojnicach. Był również związany z organizacjami społecznymi i polskim ruchem narodowym na Pomorzu. �
Po rozpoczęciu okupacji niemieckiej został 26 października 1939 roku aresztowany przez Gestapo. Następnie był internowany w Chełmnie, a w 1940 roku przewieziono go do KL Stutthof, a później do KL Sachsenhausen. Zmarł 21 czerwca 1940 roku w Sachsenhausen. Jego śmierć została odnotowana w dokumentacji dotyczącej martyrologii duchowieństwa polskiego.
Leonard Marchlewski jest obecnie wymieniany jako jeden z duchownych będących ofiarami niemieckiego terroru podczas II wojny światowej. Jego pamięć upamiętniono między innymi tablicą w kościele w Białutach.
Powiązania z innymi Marchlewskimi
Nazwisko Marchlewski występowało w kilku gałęziach rodzinnych związanych z ziemiami dawnego zaboru pruskiego. Do tego szerzej rozumianego kręgu genealogicznego zaliczani są między innymi Leon Marchlewski, chemik i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, oraz Julian Marchlewski, działacz komunistyczny.
Leon Marchlewski urodził się w 1869 roku we Włocławku. Był profesorem i rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, wiceprezesem Polskiej Akademii Umiejętności oraz senatorem II Rzeczypospolitej. Był również związany z ruchem ludowym, między innymi z PSL „Piast”.
Źródła genealogiczne wiążą rodzinę Marchlewskich z herbem Kotwicz oraz wymieniają wśród jej przedstawicieli Juliana Marchlewskiego i Leona Marchlewskiego. Nie oznacza to jednak automatycznie, że wszyscy nosiciele tego nazwiska tworzyli jedną bezpośrednio udokumentowaną linię genealogiczną. W przypadku powiązania chrosielskiej gałęzi z rodziną Leona lub Juliana Marchlewskiego konieczne jest przedstawienie źródeł metrykalnych pozwalających ustalić konkretne ogniwa pokrewieństwa.
Losy majątku po 1944 roku
Istotną cezurą w dziejach rodziny była reforma rolna przeprowadzona po II wojnie światowej. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 roku przewidywał przejęcie na cele reformy między innymi nieruchomości ziemskich przekraczających określone limity powierzchni. W województwach poznańskim, pomorskim i śląskim granicą była powierzchnia 100 ha ogółem.
Jeżeli gospodarstwo Faustyna Marchlewskiego w Chroślu rzeczywiście obejmowało około 120 ha, jego powierzchnia przekraczała ustawowy próg przewidziany dla województwa pomorskiego. Nie zachowało się jednak w przytoczonych materiałach wystarczająco szczegółowe źródło pozwalające opisać krok po kroku sposób przejęcia konkretnego gospodarstwa Marchlewskich, dlatego szczegółowy przebieg parcelacji wymaga dalszej kwerendy archiwalnej.
Znaczenie rodziny dla historii Chrośla
Historia Marchlewskich stanowi jeden z przykładów wielopokoleniowego związku rodzin szlacheckiego pochodzenia z lokalną społecznością ziemi lubawskiej. Ich obecność w Chroślu jest poświadczona w materiałach genealogicznych co najmniej od XIX wieku, a szczególnie dobrze udokumentowana w okresie międzywojennym poprzez informacje o gospodarstwie Faustyna Marchlewskiego i jego funkcji sołtysa.
Najważniejszym elementem dziedzictwa związanego z rodziną pozostaje postać księdza Leonarda Marchlewskiego. Jego miejsce urodzenia w Chroślu oraz późniejsza działalność duszpasterska i śmierć w niemieckim obozie koncentracyjnym sprawiają, że nazwisko Marchlewskich jest związane zarówno z lokalną historią miejscowości, jak i z dziejami duchowieństwa pomorskiego podczas II wojny światowej.
Drzewo genealogiczne mały|Drzewo Genealogiczne Rodu Marchlewskich z Chrośli
Bibliografia
Stanisław Grabowski, W cieniu bratiańskiego zamku. Z dziejów gminy Nowe Miasto Lubawskie, Warszawa 2010.
Jan Szews, Słownik biograficzny Ziemi Lubawskiej, Lubawa 2000.
Diecezja Toruńska. Historia i teraźniejszość, t. 5, Dekanat Chełmżyński, Toruń 1995.
Andrzej Korecki, Winnica pańska dekanatu nowomiejskiego, Pelplin, Nowe Miasto Lubawskie.
Polski Słownik Biograficzny, t. XIX, hasło „Marchlewski Leon”.
materiały Archiwum Diecezjalnego w Toruniu, w tym księga chrztów parafii Radomno.
spisy adresowe województwa pomorskiego z lat 1926–1939.
materiały genealogiczne rodziny Marchlewskich publikowane w serwisach genealogicznych
Urodził się tu Leonard Marchlewski – polski prezbiter katolicki, ofiara niemieckiego terroru w okresie II wojny światowej, Sługa Boży Kościoła katolickiego, męczennik.
Przypisy
Bibliografia Nowe Miasto. Z dziejów Miasta i Powiatu. Pojezierze, Olsztyn 1963, str.: 23, 61, 210-211. ks. Jakub Fankidejski, Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej diecezji chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych. Region, Gdynia 2011 , reprint książki wydanej w 1880 w Pelplinie (uwspółcześniony i opatrzony komentarzami)
Linki zewnętrzne
Kategoria:Nowe Miasto Lubawskie (gmina wiejska)