mały|305x305px|Najstarszy zachowany dokument z frazą „Cieszacin” (Thezatin) datowany na 2 V 1423, podpisany przez polskiego króla Władysława Jagiełłę w Medyce k. Przemyśla Cieszacin Wielki – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, w gminie Pawłosiów. Ma status sołectwa. Położona jest 7 km od miasta Jarosław.
+Integralne części wsi Cieszacin Wielki SIMC Nazwa Rodzaj0607771 Ożogów część wsi0607788 Podlesie część wsi0607794 Ścieżki część wsi
W latach 1944–1948, w miejscowości wybudowano drewniany kościół, poświęcony 17 XII 1948 r. przez bpa Franciszka BardęA. Szypuła, Historia nowych kościołów w diecezji przemyskiej 1966–1993, t. 1, Rzeszów 1997, s. 131., wyburzony na rzecz nowego kościoła w 2009 rT. Gierczak, Kapliczki i krzyże w parafii Cieszacin Wielki, s. 6, w: https://parafiacieszacin.pl/historia/ [dostęp: 3.01.2024]. Miejscowość jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii Niepokalanego Poczęcia w Cieszacinie Wielkim erygowanej 8 XII 1999 r. Obecny kościół parafialny wybudowany w latach 1998–2007A. Szal, Kościoły Archidiecezji Przemyskiej: Wybudowane w latach 1993–2014, Przemyśl 2014, s. 116., został poświęcony przez Przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski abpa Józefa Michalika16 XII 2007 rokuKronika Archidiecezji Przemyskiej, nr 3–4/2007, Przemyśl 2008, s. 221..
W latach 1954–1968 wieś należała i była siedzibą władz gromady Cieszacin Wielki, po jej zniesieniu w gromadzie Pawłosiów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa przemyskiego.
Historia Cieszacina Wielkiego Cieszacin Wielki został założony w I poł. XIV wiekuK. Wolski, Osadnictwo okolic Pruchnika w XV wieku, Przemyśl 1958, s. 22.. Najstarszy dokument z wyrazem „Cieszacin” (Thezatin) pochodzi z aktu sprzedaży wsi z dnia 2 maja 1423 rokuAkta Grodzkie i Ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 3, Lwów 1872, s. 179.. Pismo podpisane przez polskiego króla Władysława Jagiełłę w Medyce, jest najstarszym datowanym pismem wzmiankującym miejscowośćR. Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 8: Województwo ruskie, Ziemia Przemyska i Sanocka, Wrocław 1996, s. 232., lecz jej początków należy szukać zdecydowanie wcześniej. Ks. Józef Tabiński, w swojej kronice, pisanej w latach 1816–1818, datuje powstanie osady Cieszacin na rok 1380Archiwum Archidiecezji Przemyskiej, sygn. TPNS 1961, s. 175.. Niewątpliwie te średniowieczne tereny były zamieszkiwane przez ludność mieszaną tj. ruską oraz polską, co tworzy dość śmiałą tezę, o istnieniu w tymże czasie w Cieszacinie Wielkim – cerkwi prawosławnej. Jej ewentualne istnienie tłumaczy powstanie kościoła i parafii rzymskokatolickiej w pobliskim Zarzeczu, erygowanej w 1430 r., której fundatorem był Henryk Ramsz -Cieszacki, będący dziedzicem Cieszacina Wielkiego, ale i też Cieszacina Małego oraz Kisielów.
Na początku XIX wieku ziemie te znalazły się w posiadaniu rodu Terleckich herbu Przestrzał, następnie weszły w skład wiana córki Leopolda Terleckiego – Bronisławy Terleckiej. Wyszła ona za mąż za Bolesława Drohojewskiego, a potem dobra odziedziczył ich syn Jan Józef Drohojowski. Należały one do niego aż do 1944 roku, kiedy zostały upaństwowione. Jan Józef Drohojowski podczas strajku chłopskiego w 1937 roku przez pewien czas był jednym z kierujących strajkiem w powiecie jarosławskim. Bez jego zgody chłopi nie mogli zawozić żywności na targ w Jarosławiu. W grudniu 1937 roku znalazł się wśród 10 przywódców oskarżonych o zorganizowanie strajku w Małopolsce. Gdy siedział w więzieniu do jego majątku przybyło 1000 chłopów, którzy za darmo pomogli w zebraniu zbiorów. Po procesie Drohojowski otrzymał najwyższy wymiar kary i został skazany na 3,5 roku więzienia. Podczas II wojny światowej Drohojowski został w 1944 roku aresztowany przez NKWD i uwięziony w obozie w Trzebusce. Jan Drohojowski był kawalerem i w czasie wojny mieszkał w Cieszacinie z matką. W 1939 roku gościli Wincentego Witosa, który na początku września, tak jak wielu Polaków, ewakuował się pociągiem w kierunku Lwowa. Przebywał on w dworze do momentu aresztowania przez Niemców, które odbyło się pomiędzy 16 a 20 września 1939 roku.
Zabytki na terenie wsi Pomnik przyrody „Dąb i sosna” – zniszczony przez wyładowania atmosferyczne, które miały miejsce w 2011 roku Krzyż powstały przed, lub w latach 1779–1783 – „Czarna Figura”, znajdował się na skarpie nad drogą powiatową nr 1617R z Jarosławia do Cieszacina. Podczas budowy autostrady został on przez parafian i proboszcza parafii pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Cieszacinie Wielkim przeniesiony w inne miejsce ponieważ stał na trasie zjazdu z wiaduktu. Krzyż powstały przed, lub w latach 1779–1783 – „Figura”, znajdujący się naprzeciwko kościoła parafialnego. Krzyż z 1831 r. postawiony na miejscu pochówków wielu ludzi (zmarłych w czasie epidemii cholery) koło „Dębu i sosny”. Murowany budynek Szkoły Podstawowej z 1890 r. powstały ze składek mieszkańców zbieranych przez wójta Jana Bloka. Od 1995 r. nieużytkowany, ze względu na budowę nowej szkołyTomasz Gierczak, Parafia rzymskokatolicka pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Cieszacinie Wielkim i jej duszpasterze w latach 1997–2021, Przemyśl 2021, s. 50.. Kapliczka MB Szkaplerznej – „Na zakręcie”, powstała w 1890 lub 1899 r.Uchwała nr. XXX/169/2012 Rady Gminy Pawłosiów, s. 23. Kapliczka MB Nieustającej Pomocy, powstała w 1911 r. Kapliczka NSPJ, powstała w 1913 r. Eklektyczny Dwór z 1906 r. według projektu Piotra Aignera . „Żelazny Most” wybudowany na polecenie Tadeusza Dzieduszyckiego w 1912 r. Drewniany budynek Szkoły Podstawowej z 1933 r.
Zabytkowy dworek w Cieszacinie Wielkim Pierwszą siedzibą, którą postawili Terleccy, był modrzewiowy dwór z portykiem i tarasem wychodzącym na ogród – typowy dom szlachty z tamtego okresu. Dwór ten nie zachował się jednak do dziś.
Dokładna data powstania obecnego pałacyku jest nieznana. Prawdopodobnie powstał na początku XIX wieku, a jego projektantem był przypuszczalnie znany architekt Piotr Aigner. Cieszacki pałacyk bardziej przypomina pawilon ogrodowy niż rezydencję. Jest tym samym typowym przejawem architektury romantyczno-sentymentalnej, dominującej w końcu XVIII i na początku XIX wieku. Początek XIX wieku to okres, gdy w architekturze reprezentacyjnej i publicznej dominował klasycyzm, tymczasem mniejsze budowle stanowiły pole do prób związanych z neostylami, początkowo z gotykiem. Widać to choćby na przykładzie tego budynku. Do prostej bryły na planie kwadratu dostawiona została narożna wieża – baszta zwieńczona krenelażem. Do ok. 1953 istniał przylegający do murowanej części od strony drogi, pawilon drewniany, później zdewastowany i rozebrany, podobno był też taki pawilon po drugiej stronie pałacyku koło narożnej wieży, ale zniknął w czasie wojny.
Ostatnim właścicielem obiektu był Jan Józef Drohojowski (ur. 1880), syn Bronisławy (1849–1941) i Bolesława (1848–1916) Drohojowskich (w ręce rodziny dobra przeszły pod koniec XIX wieku).
Po II wojnie światowej w pałacyku znajdowała się siedziba NKWD. Po wyprowadzce tajnych służb w pałacyku ulokowano siedzibę Gromadzkiej Rady Narodowej oraz Bibliotekę Gromadzką. W 1960 roku po likwidacji urzędu GRN, i przeniesieniu biblioteki do pobliskiego budynku Wiejskiego Domu Kultury (obecnie nieistniejącego), zaadaptowano budynek na potrzeby szkoły. Szczególnie ten okres użytkowania wpłynął negatywnie na stan obiektu. Podobno w latach 80. podjęto próbę remontu, jednak z braku środków nieudaną. „Zameczek” otacza zdziczały park krajobrazowy, a w drzewostanie zachowało się kilka starych dębów będących pomnikami przyrody.
Osoby związane z Cieszacinem Wielkim Franciszek Ciechoń (1911–1940) – porucznik Wojska Polskiego, zginął w 1940 r. w Charkowie. Stanisław Siara (1891–1974) – burmistrz Jarosławia w latach 1936–1939, kapitan Wojska Polskiego. Wojciech Stanowski (1904–1990) – polityk, poseł na Sejm PRL II kadencji. prof. dr hab. Józef Kukułka (1929–2004) – politolog, badacz stosunków międzynarodowych, dyplomata i twórca Instytutu Stosunków Międzynarodowych UW. Teresa Król-Domańska (1921–2011) – polityk, poseł na Sejm PRL III i IV kadencji, odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Jan Kułaj (1958–2021) – pierwszy przewodniczący Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”.
Sport W Cieszacinie Wielkim w 1948 został założony klub piłkarski LKS Iskra. W sezonie 2023/2024 „Iskra” występuje w klasie B w grupie Przeworsk.
Przypisy Raport o stanie gminy Pawłosiów w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 9 BIP gminy, sołectwa
GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()
Linki zewnętrzne
Mapa katastralna wsi Cieszacin Wielki z 1849
Kategoria:Cieszacin Wielki Kategoria:Wsie w powiecie jarosławskim