Klasyfikacje i koszulki w kolarstwie szosowym – artykuł przedstawia klasyfikacje prowadzone w czasie wyścigów wieloetapowych w kolarstwie szosowym oraz niektóre z koszulek przyznawanych ich liderom oraz niektóre z koszulek mistrzowskich, funkcjonujące w kolarstwie szosowym.
Klasyfikacje w czasie wyścigów wieloetapowych Główne klasyfikacje
Klasyfikacja generalna - zwycięża w niej kolarz, który osiągnął łącznie najniższy czas po zsumowaniu czasów z wszystkich etapów wyścigu (włącznie z bonifikatami czasowymi) i ukończył wyścig. Jest ona najbardziej prestiżową klasyfikacją, a jej zwycięzca jest uznawany za zwycięzcę całego wyścigu.
Klasyfikacja punktowa - zwycięża w niej kolarz, który zdobył najwięcej punktów - punkty przyznawane są czołowym kolarzom na zakończenie etapów i na lotnych premiach, na podstawie zajętego przez nich miejsca, ilość punktów jest zróżnicowana w zależności od rodzaju etapu (najwięcej na etapach płaskich). Zazwyczaj wygrywają w niej sprinterzy, dlatego też jest nazywana klasyfikacją sprinterską.
Klasyfikacja górska - zwycięża w niej kolarz, który zdobył najwięcej punktów na górskich premiach (te punkty nie wliczają się do klasyfikacji punktowej) - ilość punktów jest zależna od wzniesienia i stopnia jego trudności oraz miejsca zajętego na premii. Najcięższe i najwyżej punktowane wzniesienia są nazywane mianem hors categorie.
Klasyfikacja młodzieżowa - zwycięża w niej kolarz, który zajął najwyższe miejsce w klasyfikacji generalnej i jest młodszy od danego limitu wieku (zazwyczaj jest to 26 lat).
Klasyfikacja drużynowa - zwycięża w niej drużyna, która osiągnie najniższy czas po zsumowaniu czasów jej trzech, najwyżej sklasyfikowanych na każdym etapie, zawodników. Na Tour de France zawodnicy takiej drużyny są nagradzani żółtym numerem startowym.
Klasyfikacje i nagrody poboczne, obecne jedynie na niektórych wyścigach Nagroda dla najwaleczniejszego/najaktywniejszego kolarza - przyznawana przez jury lub publiczność nagroda dla najaktywniejszego, jadącego najbardziej agresywnie i najbardziej walecznego kolarza (jest to demonstrowane choćby przez uczestnictwo w ucieczkach) etapu lub całego wyścigu. Na Tour de France zwycięzca takiej nagrody na danym etapie otrzymują na kolejnym etapie czerwony numer, zaś na Vuelcie żółty.
Klasyfikacja najaktywniejszych/lotnych finiszy - zwycięża w niej kolarz, który zdobędzie najwięcej punktów przyznawanych na premiach lotnych - premiuje zwłaszcza uciekinierów. Obecna m.in. na Tour de Pologne (granatowa koszulka), niegdyś również na Tour de France. Czasem w jednym wyścigu istnieją dwie klasyfikacje lotnych finiszy - jedna dotycząca zwykłych lotnych finiszy, na których przyznawane są punkty do klasyfikacji punktowej i sekundy do klasyfikacji generalnej, oraz druga, w której punktuje się tylko na innych premiach specjalnych, np. zlokalizowanych na granicach państw, przy zabytkach i atrakcjach turystycznych danego kraju lub na premiach wyznaczonych przez sponsora klasyfikacji.
Klasyfikacja kombinowana/na najwszechstronniejszego - zwycięża w niej kolarz najwszechstronniejszy, czyli sklasyfikowany wysoko w klasyfikacji generalnej, sprinterskiej i górskiej - poszczególne lokaty w każdej z tych trzech klasyfikacji równają się przyznawanym w klasyfikacji kombinowanej punktom (1 miejsce - 1 punkt, 2 miejsce - 2 punkty itd.) - zwycięża kolarz, który po zsumowaniu punktów z trzech klasyfikacji będzie miał ich najmniej (aby zostać sklasyfikowanym kolarz musi być również sklasyfikowany w klasyfikacji generalnej, sprinterskiej i górskiej). Dawniej przyznawana m.in. w czasie Giro d'Italia (niebieska koszulka), Tour de France (wielokolorowa koszulka łącząca elementy koszulki żółtej, zielonej i białej w czerwone grochy) czy Vuelta a España (do 2018, biała koszulka).
Klasyfikacja krajowa - zwycięża w niej kolarz, który zajął najwyższe miejsce w klasyfikacji generalnej i pochodzi z kraju-gospodarza lub regionu-gospodarza (np. biało-niebiesko-czerwona koszulka dla najlepszego Słowaka w Okolo Slovenska, biała koszulka dla najlepszego Węgra w Tour de Hongrie, czarna koszulka w katalońską flagę przyznawana najlepszemu Katalończykowi po zakończeniu Volta a Catalunya, nagroda dla najlepszego Polaka przyzwana po zakończeniu wyścigu w Tour de Pologne) lub kontynentu, na którym rozgrywany jest wyścig (np. Tour of Hainan i niebieska koszulka najlepszego Azjaty, koszulka dla najlepszego Afrykanina w Tour du Rwanda). Wyjątkiem jest wyścig Tour of Szeklerland, w czasie którego funkcjonują dwie klasyfikacje krajowe - na najlepszego Węgra i najlepszego Rumuna. Koszulka zwycięzcy etapu - koszulka przyznawana zwycięzcy poprzedniego etapu wyścigu lub jednego, wyróżnionego ze względów prestiżowych, etapu wyścigu (np. Tour de Beauce) Klasyfikacja na najlepszego debiutanta/nowicjusza - zwycięża w niej kolarz, który zajął najwyższe miejsce w klasyfikacji generalnej i po raz pierwszy bierze udział w wyścigu. Czasem grono zawodników rywalizujących w tej klasyfikacji jest zawężane tylko do kolarzy poniżej 23 roku życia, jak np. w Vuelta a Colombia 2020. Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku w Giro d'Italia klasyfikacja młodzieżowa opierała się nie na wieku kolarza, lecz na czasie, od którego dany kolarz jeździ w profesjonalnych zespołach kolarskich, w sposób podobny do tego, na podstawie którego działa klasyfikacja na najlepszego debiutanta. Klasyfikacja obcokrajowców - zwycięża w niej najlepszy w klasyfikacji generalnej kolarz, który reprezentuje barwy kraju innego niż kraj-gospodarz wyścigu. Występuje w zawodach zdominowanych przez reprezentantów kraju, w którym rozgrywany jest wyścig - np. w czasie Vuelta a Colombia 2025. Klasyfikacja sekretnych/loteryjnych sprintów - zwycięża w niej kolarz, który zdobędzie najwięcej punktów na sekretnych premiach. Działała ona w sposób podobny jak klasyfikacja lotnych finiszy, jednak zgodnie z nazwą premie w tej klasyfikacji były sekretne, czyli miejsce ich lokalizacji na trasie etapu nie było znane kolarzom. Używana w czasie Giro d'Italia 1968, Tour de France 1961 oraz Vuelta a Espana 1958 i 1970. Klasyfikacja drużynowa według liczby punktów (super team) - podobnie jak w klasyfikacji drużynowej rywalizują w niej zespoły kolarskie, jednak jej system punktacji jest zbliżony do klasyfikacji punktowej - drużyna zwycięzcy etapu otrzymuje dwadzieścia punktów, drugiego zawodnika dziewiętnaście itd., punkty z wszystkich etapów są sumowane. Klasyfikacja welodromowa - klasyfikacja obejmująca etapy kończące się na welodromach. W Giro d'Italia w 1956, 1957 i 1968 przyznawano punkty pięciu najlepszym kolarzom na mecie etapów kończących się na welodromach, a następnie punkty te sumowano, żeby wyłonić zwycięzcę. Odmiennie rozgrywano klasyfikację w Tour de France (do 1939) - w niej mierzono czas, w jaki kolarze pokonali okrążenie na welodromie, a następnie nagrodę przyznawano najszybszemu.
Koszulki i klasyfikacje funkcjonujące w pojedynczych wyścigach Klasyfikacja Intergiro - zwycięża w niej kolarz, który otrzymał najwięcej punktów. Punkty przyznawane są w punkcie Intergiro, zlokalizowanym równo w połowie każdego etapu - zdobywa je pierwszych ośmiu kolarzy w tym punkcie (podobnie jak w klasyfikacji punktowej). Niegdyś zamiast punktów mierzono czasy osiągane przez kolarzy w punkcie Intergiro i sumowano jak w klasyfikacji generalnej. Klasyfikacja ta występuje tylko na Giro d'Italia, a jej lider nosi zielony numer.
Klasyfikacja ucieczek (Fuga Pinarello) - zwycięża w niej kolarz, który spędzi najwięcej kilometrów w ucieczce przed peletonem. Do klasyfikacji wliczają się wyłącznie ucieczki, które przetrwały więcej niż 5 km i liczą mniej niż dziesięciu zawodników. Występuje na Giro d'Italia.
Koszulka dla najlepszego pomocnika - przyznawana jednemu z kolarzy, uznanemu za najlepszego pomocnika, w głosowaniu internautów. Przyznawana na dany etap. Znana jako koszulka wikinga i obecna podczas Arctic Race of Norway. Nagroda dla najlepszego pomocnika jest również przyznawana w czasie Tour de France, jednak jest ona przyznawana po całym wyścigu, a nie po każdym etapie, a jej zwycięzca nie otrzymuje koszulki ani wyróżnionego numeru startowego.
Maglia nera (czarna koszulka) - koszulka przyznawana niegdyś ostatniemu sklasyfikowanemu zawodnikowi Giro d'Italia.
Koszulka solidarności - koszulka przyznawana na Vuelcie kolarzowi, który wykazał się największą solidarnością z innym kolarzem (np. pomoc po kraksie). Nagroda fair play jest przyznawana także w czasie Giro d'Italia, ale otrzymują ją całe drużyny, już po zakończeniu wyścigu. Koszulka ulubieńca publiczności - koszulka przyznawana na Tour de La Provence najpopularniejszemu kolarzowi wybranemu w głosowaniu internautów w mediach społecznościowych. Klasyfikacja gravel - zwycięża w niej kolarz, który uzyska najwięcej punktów. Punkty przyznawane są zawodnikom, którzy najszybciej pokonają specjalne wyznaczone szutrowe odcinki (1 miejsce - trzy punkty, 2 - dwa, 3 - jeden). Prowadzona tylko w czasie Tour Bitwa Warszawska 1920 2020, podczas którego jej lider otrzymywał zieloną koszulkę. Klasyfikacja niezależnych zawodników - zwycięża w niej najlepszy w klasyfikacji generalnej kolarz zaliczany do grona Touriste-Routiers, czyli niezależnych zawodników biorących udział w wyścigu i nienależących do żadnego zespołu. Rozgrywana w czasie Tour de France 1926. Grand Prix d'Italia - zwycięża w niej kolarz, który zdobędzie najwięcej punktów. Sumuje się w niej punkty zdobywane na premiach lotnych i premiach górskich, przez co system jej działania jest zbliżony do klasyfikacja na najwszechstronniejszego. Rozgrywana w czasie Giro d'Italia 1962. Azzuri d'Italia - zwycięża w niej kolarz, który uzyska najwięcej punktów. Punkty w niej przyznawane są trzem pierwszym kolarzom na każdym z etapów (1 miejsce - cztery punkty, 2 miejsce - dwa, 3 - jeden), przez co system jej działania jest zbliżony do klasyfikacji punktowej (zwycięzcy obu klasyfikacji często się pokrywali), z której wyłączone są premie lotne, a ilość punktujących kolarzy zostaje zmniejszona to trzech najlepszych, zaś ilość przyznawanych punktów nie preferuje zwycięzców etapów płaskich. Rozgrywana na Giro d'Italia od 2001 do 2015 roku. Na Vuelta a Espana 1945 podobnie działała klasyfikacja Pirelli, w której kolarze zdobywali punkty na premiach lotnych i górskich, jednak dodatkowe bonusy mogli zyskać dzięki przewadze czasowej nad innymi kolarzami na mecie. Klasyfikacja omnium - zwycięża w niej kolarz, który uzyska najwięcej punktów. Zbliżona do klasyfikacji na najwszechstronniejszego. Zwycięzca każdego etapu wyścigu poza jazdą indywidualną na czas zdobywał pięć punktów, a każdy kolejny kolarz o jeden punkt mniej, zwycięzca jazdy indywidualnej na czas dziesięć punktów, a każdy kolejny kolarz o jeden punkt mniej, do tego dodawano punkty zdobywane na premiach górskich i na podstawie miejsc w klasyfikacji generalnej, punktowej i górskiej (zwycięzca każdej z tych trzech klasyfikacji otrzymywał dwadzieścia punktów do klasyfikacji omnium, a każdy kolejny kolarz danej klasyfikacji o jeden punkt mniej aż do zera). Rozgrywana w czasie Tour de France 1939.
Koszulki mistrzowskie Koszulki mistrza świata, mistrzów kontynentów i krajów