Oksymoron (z gr. ὀξύμωρος, czyt. oksýmōros, od oksýs „ostry” i mōros „tępy”), antylogia, epitet sprzeczny – figura retoryczna, którą tworzy się przez zestawienie wyrazów o przeciwstawnych znaczeniachAleksandra Okopień-Sławińska, Oksymoron [w:] Michał Głowiński, Teresa Kostkiewiczowa, Aleksandra Okopień-Sławińska, Janusz Sławiński, Słownik terminów literackich, Wrocław 2002..
Charakterystyka Oksymoron najczęściej składa się z rzeczownika i określającego go przymiotnika (contradictio in adiecto, np. gorący lódChodzi tu raczej o to, z czym się lód powszechnie kojarzy. W rzeczywistości stan skupienia zależy nie tylko od temperatury, ale także od ciśnienia, więc woda może przy odpowiednio wysokim ciśnieniu utrzymywać stan stały nawet przy bardzo wysokich temperaturach, zob. Wykres fazowy, żywy trup, sucha woda), albo z czasownika i określającego go przysłówka (np. śpieszyć się powoli). Jest odmianą paradoksu o znaczeniu metaforycznym. Oksymorony pojawiały się często w literaturze baroku, np. w wierszu Andrzeja Morsztyna Vaneggiar d'una innamorata: I mrozem pałam, i ogniami leję [...] Mróz gorejący, a ogień lodowy [...] Żyjąc umieram, konam nieśmiertelnie.
Niektóre oksymorony wchodzą do powszechnego użycia, tracąc swoje paradoksalne, sprzeczne znaczenie. Takimi wyrażeniami są, np. „wirtualna rzeczywistość”, „ciepłe lody”, „pozytywna dyskryminacja” czy „zimne ognie”. Nadto niektóre powszechnie używane wyrazy nabierają znaczenia paradoksalnego, trudnego do wyobrażenia, np. „eksport wewnętrzny”.
Przykłady
gorący lód żywy trup sucha woda śpiesz się powoli ciepłe lody zimne ognie
Zobacz też
antynomia pleonazm
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne Antyteza a oksymoron
Kategoria:Środki stylistyczne