thumb|Ofensywa kaukaska armii osmańskiej, 1918 Bitwa o Baku (, , ) – starcie zbrojne stoczone w sierpniu i wrześniu 1918 roku między wojskami koalicji osmańsko-azerbejdżańskiej dowodzonymi przez Nuriego Paszę a siłami bolszewicko-radzieckimi, zastąpionymi później przez wojska brytyjsko-ormiańsko-białogwardyjskie dowodzone przez gen. mjr. Lionela Dunsterville’a o kontrolę nad miastem Baku. Bitwa stanowiła decydujący etap kampanii kaukaskiej w trakcie I wojny światowej, a jednocześnie element wojny domowej w byłym Imperium Rosyjskim.
Tło W 1917 roku rosyjski Front Kaukaski upadł po abdykacji cara Mikołaja II. 9 marca 1917 roku powołano Specjalny Komitet Zakaukaski, aby wypełnić lukę administracyjną na terenach Zakaukazia zajętych w toku wojny przez siły Rządu Tymczasowego Rosji. Administracja ta, w skład której wchodzili przedstawiciele grup ormiańskich, azerskich i gruzińskich, nie przetrwała długo. W listopadzie 1917 roku w Tyflisie utworzono pierwszy rząd niepodległego Zakaukazia, który po przejęciu władzy w Piotrogrodzie przez bolszewików przyjął nazwę Komisariatu Zakaukaskiego. 5 grudnia 1917 roku ten nowy organ zatwierdził rozejm w Erzincanie, podpisany przez Rosjan z dowództwem osmańskiej 3 Armii. Rosyjscy żołnierze w większości opuścili front i wrócili do swoich domów. Część z nich jednak wyruszyła później na kampanię perską, wbrew postanowieniom rozejmu. Gen. Nikołaj Baratow pozostał w Hamadanie, a w Kermanszy płk. Łazar Biczerachow stacjonował z 10 000 żołnierzy rosyjskich. Obie formacje zostały wsparte przez brytyjskich oficerów łącznikowych.
W 1918 roku Brytyjczycy zaprosili Ormian do wspólnej walki przeciwko Turkom i wybrali oficerów oraz podoficerów do utworzenia oddziału „doradczego”, który zorganizowali pod dowództwem gen. mjr. Lionela Dunsterville’a w Bagdadzie. Oddział ten nazwano od jego nazwiska Dunsterforce. Celem militarnym Dunsterforce było dotarcie na Kaukaz przez Persję podczas kampanii perskiej. Brytyjczycy planowali zorganizować armię, która miałaby zostać zrekrutowana spośród Ormian i innych elementów proalianckich na Kaukazie. 27 stycznia 1918 roku brytyjska misja wyruszyła z Bagdadu w docelowy region z oficerami i instruktorami. Dunsterforce otrzymała rozkaz utrzymania nienaruszonego frontu kaukasko-tebriskiego i pokrzyżowania planów Envera Paszy. 17 lutego Dunsterforce dotarła do nadmorskiego miasta Enzeli, gdzie lokalni bolszewicy odmówili im odpłynięcia do Baku, powołując się na zmianę sytuacji politycznej.
10 lutego 1918 roku Sejm Komisariatu Zakaukaskiego zebrał się w Tyflisie i podjął decyzję o ogłoszeniu niepodległości. 24 lutego 1918 roku proklamowano niepodległość Zakaukazia jako Zakaukaskiej Demokratycznej Republiki Federacyjnej. Komisariat Zakaukaski miał antybolszewickie cele polityczne i dążył do odłączenia Zakaukazia od radzieckiej Rosji.
3 marca 1918 roku wielki wezyr Talaat Pasza podpisał traktat brzeski z Rosyjską FSRR. Traktat przewidywał przywrócenie granicy do sprzed 1914 roku oraz przekazanie miast Batumi, Kars i Ardahan Imperium Osmańskiemu.
W dniach 14 marca – 13 kwietnia 1918 roku odbyła się konferencja pokojowa w Trabzonie pomiędzy Imperium Osmańskim a delegacją Zakaukazia. 30 marca 1918 roku dotarła wiadomość o konflikcie wewnętrznym i masakrze Azerów i innych muzułmanów w Baku oraz przyległych obszarach guberni bakijskiej. W kolejnych dniach w Baku wybuchły walki międzyetniczne, zwane „dniami marcowymi”. Doprowadziło to do masakry Azerów przez bolszewików i uzbrojonych Dasznaków. „New York Times Current History” podaje liczbę 12 000 ofiar, powołując się na wypowiedzi przedstawicieli Azerbejdżanu, że „bolszewikom pomagali Ormianie, pragnący unicestwić swoich dawnych wrogów i przejąć ich własność”. W konsekwencji tych wydarzeń przywódcy Azerbejdżanu, którzy przed „dniami marcowymi” domagali się autonomii w ramach radzieckiej Rosji, teraz domagali się pełnej niepodległości i zaczęli pokładać nadzieję nie w rewolucji rosyjskiej, lecz we wsparciu Imperium Osmańskiego.
5 kwietnia 1918 roku Akaki Czchenkeli z delegacji zakaukaskiej na konferencję pokojową w Trabzonie przyjął traktat brzeski jako podstawę do dalszych negocjacji i wysłał telegram do organów rządzących, wzywając je do zaakceptowania jego stanowiska. Nastrój panujący w Tyflisie (gdzie obradowało zgromadzenie) był zupełnie inny. Tyflis uznał istnienie stanu wojny między nim a Imperium Osmańskim. Wkrótce potem osmańska 3 Armia rozpoczęła nową ofensywę i zdobyła Erzurum, Kars i Wan. Sytuacja była szczególnie dramatyczna na Kaukazie, gdzie Enver Pasza chciał umieścić Zakaukazie pod zwierzchnictwem Imperium Osmańskiego jako część swojego planu tworzenia imperium pantureckiego. Dałby on państwom centralnym liczne zasoby naturalne, w tym złoża ropy naftowej w Baku. Kontrola nad Morzem Kaspijskim otworzyłaby także drogę do dalszej ekspansji osmańskiej w Azji Środkowej, a być może także w Indiach Brytyjskich.
11 maja 1918 roku w Batumi rozpoczęła się nowa konferencja pokojowa. Na tej konferencji Turcy rozszerzyli swoje żądania o Tyflis, a także Aleksandropol i Eczmiadzyn, przez które chcieli wybudować linię kolejową łączącą Kars i Culfę z Baku. Ormiańscy i gruzińscy członkowie delegacji Republiki Zakaukaskiej zaczęli zwlekać. Począwszy od 21 maja armia osmańska ponownie ruszyła naprzód. Ofensywa doprowadziła do bitwy pod Sardarapatem (21–29 maja), bitwy pod Karaklis (24–28 maja) i bitwy pod Abaranem (21–24 maja), gdzie oddziały ormiańskie powstrzymały natarcie wojsk tureckich.
26 maja 1918 roku federacja została rozwiązana, początkowo wraz z deklaracją niepodległości Gruzji (Demokratyczna Republika Gruzji), a wkrótce potem, 28 maja, Armenii (Demokratyczna Republika Armenii) i Azerbejdżanu (Demokratyczna Republika Azerbejdżanu). 28 maja 1918 roku rząd gruziński podpisał z Niemcami traktat w Poti i z zadowoleniem przyjęła niemiecką ekspedycję kaukaską, widząc w Niemcach obrońców przed spustoszeniem ich kraju po rewolucji rosyjskiej i postępami wojsk osmańskich. Rząd Azerbejdżanu przeniósł się z Tyflisu do Gandży. W tym samym czasie Niemcy rozpoczęli negocjacje z radziecką Rosją i zaoferowali powstrzymanie postępów Turcji w zamian za gwarancję dostępu do złóż ropy naftowej z Baku. 27 sierpnia osiągnięto porozumienie, zgodnie z którym Niemcy mieli otrzymywać jedną czwartą produkcji ropy z Baku. Rząd niemiecki zażądał od Imperium Osmańskiego opóźnienia ofensywy na Azerbejdżan, co Enver Pasza zignorował.
W maju, na froncie perskim, misja wojskowa pod dowództwem Nuriego Paszy, brata Envera Paszy, zakwaterowała się w Tebrizie, aby zorganizować Kaukaską Armię Islamu do walki nie tylko z Ormianami, ale także z bolszewikami. Armia Nuriego Paszy zajęła znaczne obszary Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu bez większego oporu, wpływając na kruchą strukturę nowo utworzonego państwa. Ingerencja Imperium Osmańskiego doprowadziła do tego, że niektóre elementy społeczeństwa azerskiego sprzeciwiły się Turkom.
4 czerwca 1918 roku Azerbejdżan i Imperium Osmańskie podpisały traktat o przyjaźni i współpracy, którego klauzula 4 stanowiła, że Imperium Osmańskie udzieli Azerbejdżanowi pomocy wojskowej, jeśli będzie ona potrzebna do utrzymania pokoju i bezpieczeństwa w kraju.
Preludium Kaukaska Armia Islamu znajdowała się pod dowództwem Nuriego Paszy. Została sformowana w Gandży. W jej skład wchodziły osmańska 5 Dywizja Kaukaska i 15 Dywizja oraz Azerbejdżański Korpus Muzułmański pod dowództwem dawnego carskiego generała Aliego-Adży Szychlinskiego. Formacja liczyła ok. 14 000 żołnierzy piechoty, 500 kawalerzystów i 40 dział. 30% nowo utworzonej armii stanowili żołnierze osmańscy, resztę siły azerbejdżańskie i ochotnicy z Północnego Kaukazu.
Siłami w Baku dowodził były carski generał Gieorgij Dokuczajew, którego ormiańskim szefem sztabu był Jakow Bagratuni. Pod ich dowództwem znajdowało się około 6000 żołnierzy Dyktatury Środkowokaspijskiej z Armii Baku lub Batalionów Baku. Zdecydowaną większość żołnierzy tych formacji stanowili Ormianie, choć byli wśród nich również etniczni Rosjanie. Ich artyleria składała się z około 40 dział polowych. Większość radzieckich żołnierzy w Baku i praktycznie wszyscy ich oficerowie byli Ormianami o poglądach bliskich Ormiańskiej Federacji Rewolucyjnej, często będący też członkami tej organizacji. Wśród nich był dowódca fedainów Hamazasp Srwandztian, który walczył jako przywódca partyzancki przeciwko Turkom.
Brytyjską misją, Dunsterforce, dowodził gen. mjr Lionel Dunsterville, który przybył do Bagdadu 18 stycznia 1918 roku, aby objąć dowództwo nad nową formacją. Pierwsi członkowie Dunsterforce zostali już zgromadzeni. Dunsterville wyruszył z Bagdadu 27 stycznia 1918 roku z czterema podoficerami i adiutantami w 41 samochodach marki Ford. Brytyjskie oddziały walczące pod Dunstervillem liczyły około 1000 żołnierzy. Wspierała je bateria artylerii polowej, sekcja karabinów maszynowych, trzy samochody pancerne i dwa samoloty Martinsyde G.100. Formacja miała przejść przez Persję (od obszaru kampanii mezopotamskiej przez obszar kampanii perskiej) do portu w Anzali.
Bitwa Poza miastem thumb|Żołnierze Pułku North Staffords, wchodzący w skład Dunsterforce, w drodze do Baku thumb|Wojska ormiańskie w okopach pod Baku 6 czerwca 1918 roku Grigorij Korganow, Ludowy Komisarz Spraw Wojskowych i Morskich Rady Bakińskiej, wydał jednostkom Armii Czerwonej rozkaz rozpoczęcia działań ofensywnych przeciwko Gandży. Nie mogąc samodzielnie obronić niepodległości kraju, rząd Azerbejdżanu zwrócił się do Imperium Osmańskiego o wsparcie militarne zgodnie z klauzulą 4 traktatu między oboma państwami. Wojska radzieckie w Baku rabowały i zabijały muzułmanów, posuwając się w kierunku Gandży. Jednak wiele oddziałów, o które przewodniczący Komuny Bakijskiej Stepan Szaumian prosił w Moskwie w celu ochrony Baku, nie dotarło, ponieważ zostały zatrzymane na rozkaz Józefa Stalina w Carycynie. Również na rozkaz Stalina zboże zebrane na Północnym Kaukazie, aby wyżywić głodujących mieszkańców Baku, zostało skierowane do Carycyna. Szaumian protestował przed Leninem i Komitetem Wojskowym przeciwko zachowaniu Stalina i często powtarzał: „Stalin nam nie pomoże”. Brak wojsk i żywności miał zadecydować o losie Komuny Bakijskiej.
W dniach 27 czerwca – 1 lipca 1918 roku, w bitwie pod Göyçay, Kaukaska Armia Islamu pokonała siły bolszewickie i rozpoczęła marsz w kierunku Baku. W tym czasie, na początku czerwca, Biczerachow znajdował się w okolicach Kazwinu, próbując posunąć się ze swoimi siłami na północ. Po pokonaniu kilku oddziałów dżangalijów Biczerachow przystąpił do sprawdzania sytuacji w Baku. Powracając 22 czerwca, planował uratować sytuację, blokując Armię Kaukaską pod Ələt. Przybył jednak za późno i zamiast tego udał się dalej na północ, do Derbentu, planując zaatakować maszerującą Armię Kaukaską od północy. W Baku pozostawił jedynie niewielki kontyngent kozacki. Oprócz Rosjan, dżangalije nękali również elementy Dunsterforce zmierzające do Anzali w kierunku Baku. Pokonani dżangalije rozproszyli się. Po dotarciu do Anzali pod koniec lipca, żołnierze Dunsterforce aresztowali również miejscowych bolszewików, którzy stanęli po stronie dżangalijów.
26 lipca 1918 roku zamach stanu obalił bolszewików w Baku i doprowadził do egzekucji przywódców Komuny Bakijskiej. Nowa organizacja, Dyktatura Środkowokaspijska, chciała aresztować również Stepana Szaumiana, lecz on na czele 1200 żołnierzy Armii Czerwonej przejął miejscowy arsenał i 13 statków, po czym ruszył w kierunku Astrachania. Jednak Flotylla Kaspijska, lojalna wobec nowego rządu, zawróciła ich na morzu.
Do 30 lipca 1918 roku wysunięte oddziały Kaukaskiej Armii Islamu osiągnęły wzniesienia górujące nad Baku, co skłoniło Dunsterville’a do natychmiastowego wysłania kontyngentów swoich wojsk do Baku, które dotarły tam 16 sierpnia.