Dni wrześniowe

Dni wrześniowe (, 1918 t. Bakwi hajeri kotorac, dosł. „masakra Ormian w Baku w 1918 roku”) – określenie na wydarzenia, które miały miejsce pod koniec I wojny światowej i podczas wojny domowej w Rosji we wrześniu 1918 roku, kiedy ormiańscy mieszkańcy Baku zostali wymordowani i wysiedleni przez Kaukaską Armię Islamu pod dowództwem Envera Paszy i ich lokalnych azerskich sojuszników po zdobyciu przyszłej stolicy Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu. Według większości szacunków w zamieszkach zginęło ok. 10 000 Ormian, chociaż niektóre źródła podają liczbę nawet 30 000. Część badaczy twierdzi, że masakra została przeprowadzona w odwecie za wcześniejsze dni marcowe, podczas których ormiańscy dasznacy i siły bolszewickie dokonały rzezi azerskich mieszkańców miasta w marcu 1918 roku. Dni wrześniowe były ostatnią masakrą na tę skalę popełniona podczas I wojny światowej.

Tło historyczne

thumb|Atak Kaukaskiej Armii Islamu na Baku, 1918 Od kwietnia 1918 roku Baku było rządzone przez radę pod przewodnictwem bolszewika Stepana Szaumiana. Komuna Bakijska współpracowała z lokalnym oddziałem ormiańskiej partii Dasznakcutiun, aby przejąć kontrolę nad miastem i jego okolicami, ale na początku lata tego roku Baku znalazło się w obliczu rosnącego zagrożenia ofensywą armii Imperium Osmańskiego. Siły zbrojne obu stron starły się w czerwcu i lipcu, ale oddziały lojalne wobec Rady Bakijskiej nie były w stanie powstrzymać wspólnej ofensywy osmańsko-azerbejdżańskiej i zostały zmuszone do odwrotu. W obliczu gotowości Turków i Azerów do ataku na Baku, bez obietnicy materialnego wsparcia ze strony Moskwy, Rada Bakijska była zmuszona zwrócić się o pomoc do brytyjskich sił ekspedycyjnych pod dowództwem gen. mjr. Lionela C. Dunsterville’a. Chociaż Szaumian otrzymał z Moskwy rozkaz niewpuszczenia Brytyjczyków, został przegłosowany przez pozostałych członków rady, którzy formalnie zwrócili się o pomoc brytyjską pod koniec lipca. Jednak 26 lipca 1918 roku zamach stanu obalił bolszewików w Baku i doprowadził do egzekucji przywódców Komuny Bakijskiej. Nowa organizacja, Dyktatura Środkowokaspijska, chciała aresztować również Szaumiana, lecz on na czele 1200 żołnierzy Armii Czerwonej przejął miejscowy arsenał i 13 statków, po czym ruszył w kierunku Astrachania. Jednak Flotylla Kaspijska, lojalna wobec nowego rządu, zawróciła ich na morzu.

W sierpniu Kaukaska Armia Islamu rozpoczęła nowy atak na pozycje obronne pod Baku, obsadzone głównie przez Ormian. Pomimo początkowych sukcesów, Ormianie musieli się wycofać. Ostatecznie liczebność brytyjskich sił ekspedycyjnych okazała się zbyt mała, by odegrać znaczącą rolę w obronie Baku. W pierwszym tygodniu września połączone siły osmańsko-azerskie, liczące 15 000 ludzi, bez większego oporu ruszyły w kierunku Baku i do 13 września dotarły do przedmieść miasta; tymczasem muzułmańska ludność Baku przygotowywała się na powitanie wkraczającej armii osmańskiej. Pozostałe wojska ormiańskie były zbyt słabo przygotowane, by powstrzymać natarcie, a Dunsterville odmówił dalszego narażania życia Brytyjczyków. 14 września jego siły ewakuowały się z Baku i popłynęły do Enzeli, pozostawiając miasto praktycznie bez obrony.

Wydarzenia dni wrześniowych Gdy Turcy wkroczyli do miasta, w Baku wybuchła masowa panika. Ormianie tłoczyli się w porcie, desperacko próbując uciec z miasta. Regularnym wojskom osmańskim nie pozwolono wejść do miasta przez dwa dni, co spowodowało, że miejscowe oddziały nieregularne mogły bezkarnie dopuszczać się grabieży i rabunku. Jednak pomimo tego rozkazu żołnierze armii osmańskiej również uczestniczyli w przestępstwach, u boku oddziałów nieregularnych i ludności azerskiej z Baku, którzy skierowali swoją nieograniczoną furię przeciwko ormiańskiej ludności miasta. Apel niemieckich oficerów przydzielonych do dowództwa osmańskiego o łagodne traktowanie ludności miejscowej został zignorowany przez dowódców osmańskich. Dowódca poczty i stacji telegraficznej w Baku, jeden z tych, którzy negocjowali kapitulację miasta i daremnie próbowali zapobiec rzezi, zanotował:

16 września dywizje osmańskie oficjalnie wkroczyły do miasta i przeszły w paradzie zwycięstwa, którą odebrało osmańskie naczelne dowództwo. Baku zostało następnie ogłoszone stolicą nowo utworzonej Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu.

Liczba ofiar Szacuje się, że liczba ofiar śmiertelnych dni wrześniowych waha się od 10 000 do 30 000 Ormian. Według specjalnej komisji powołanej przez Ormiańską Radę Narodową, w sumie zamordowano 8988 Ormian, w tym 5248 ormiańskich mieszkańców Baku, 1500 ormiańskich uchodźców z innych części Kaukazu, którzy przebywali w Baku, oraz 2240 Ormian, których ciała znaleziono na ulicach, ale których tożsamości nigdy nie ustalono. Muzeum Ludobójstwa Ormian podaje dokładną liczbę 29 063 ofiar dni wrześniowych (z całkowitej populacji Ormian w Baku w 1918 roku wynoszącej 88 673 osoby). Ponadto 9000 młodych Ormian zostało wysłanych do robót przymusowych na Nizinę Mugańską, z których powróciło tylko 400.

Odniesienia w kulturze Wydarzenia dni wrześniowych i wcześniejszej bitwy o Baku zostały opisane przez polskiego pisarza Stefana Żeromskiego w powieści Przedwiośnie. Autor szacuje liczbę ofiar, zarówno Ormian jak Rosjan, na 70 tysięcy ludzi.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Zbrodnie wojenne I wojny światowej Kategoria:Masakry Kategoria:Prześladowania chrześcijan Kategoria:Historia Baku Kategoria:1918 w Azji