Budynek dyrekcji Huty Donnersmarck w Zabrzu – zabytkowy budynek wzniesiony w 1907 roku, znajdujący się przy ul. Prof. Zbigniewa Religi 1 (dawniej ul. Bytomskiej 1) w Zabrzu, w dzielnicy Śródmieście. Pierwotnie mieściła się w nim dyrekcja Huty Donnersmarck (), współcześnie stanowi jeden z budynków Urzędu Miejskiego w Zabrzu.

Historia thumb|left|Gmach dyrekcji Huty Donnersmarck między 1912 a 1922 rokiem, widok od północnego zachodu Huta żelaza Donnersmarckhütte została założona w latach 1851–1852 przez górnośląskiego magnata przemysłowego, Guidona Henckla von Donnersmarcka. Z czasem kompleks hutniczy rozrastał się i w 1872 roku obejmował: hutę, koksownię, odlewnię żelaza i rur, wieżę ciśnień oraz budynki administracyjne i socjalne. Nowy budynek dyrekcji zakładu, zaprojektowany w stylu modernistycznym przez berlińskiego architekta Arnolda Hartmanna, oddano do użytku w 1907 roku. Hartmann na zlecenie Donnersmarcków wykonał projekty wielu budynków użyteczności publicznej na Górnym Śląsku; znajdujących się oprócz Zabrza m.in. w Gliwicach, Bytomiu czy Chorzowie.

Oryginał projektu gmachu dyrekcji huty nie zachował się do czasów współczesnych. Z 1939 roku pochodzi dokumentacja dotycząca przebudowy części zachodniej elewacji budowli; dostosowano wówczas pierwotny ciąg komunikacyjny do potrzeb dodatkowego pomieszczenia kasowego, przebudowano portal drzwi wejściowych i wykonano nowy strop, likwidując przy tym prowadzące na parter schody, a także dokonano zmian w zakresie wielkości otworów okiennych i drzwiowych oraz modyfikacji w obrębie ścian działowych. Autorem dokumentacji był Georg Peters.

Po II wojnie światowej obiekt został przejęty przez Skarb Państwa i przekazany Hucie Zabrze w użytkowanie wieczyste. W 1993 roku budynek stał się własnością huty, a następnie został przejęty przez Urząd Miejski w Zabrzu. W 2007 roku wpisano go do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego. W latach 2009–2012 miały miejsce jego gruntowne prace remontowe i konserwatorskie, a w marcu roku następnego oddano do użytku nową salę sesyjną. Współcześnie (2025) w dawnym budynku dyrekcji Huty Donnersmarck mieści się szereg miejskich jednostek organizacyjnych, m.in. Powiatowe Centrum Zarządzania Kryzysowego, Biuro Rady Miasta, Biuro Kontrasygnaty i Nadzoru Finansowego oraz Wydział Kultury, Sportu i Turystyki.

Architektura thumb|left|Portal z wejściem do budynku (2021) Gmach dyrekcji Huty Donnersmarck to obiekt murowany, wzniesiony z cegły, otynkowany i z kamiennymi detalami architektonicznymi, wybudowany na rzucie litery „C” (podkowy). Bryła budynku jest rozczłonkowana i składa się z trzech części – trójtraktowego budynku głównego wzniesionego na planie wydłużonego prostokąta oraz dwóch skrzydeł bocznych przylegających do niego prostopadle od strony wschodniej i zachodniej. Skrzydło wschodnie jest dwutraktowe, a zachodnie – trójtraktowe. Kubatura obiektu wynosi ok. 13,5 tys. m², a jego powierzchnia użytkowa – niecałe 3 300 m².

Fasada głównego budynku (elewacja północna) jest trzynastoosiowa, z dwoma charakterystycznymi, dwuosiowymi ryzalitami obejmującymi 1. i 2. oraz 12. i 13. oś fasady. Ryzality zwieńczone są wklęsło-wypukłymi, łukowato zakończonymi szczytami. W środkowej, 7. osi elewacji znajduje się poprzedzone prostymi kamiennymi schodami główne wejście do budynku, ujęte w ozdobny portal flankowany z obu stron kolumnami i zwieńczony prostokątnym nadprożem. Po obu stronach portalu znajdują się grupy rzeźbiarskie przedstawiające dzieci podtrzymujące latarnie. Nad portalem znajduje się prostokątna blenda z ozdobnym ornamentowym obramieniem w formie taśmy i motywu roślinnego. Wewnątrz blendy umieszczona jest tablica z napisem URZĄD MIEJSKI W ZABRZU, a poniżej znajduje się data 1907. W pozostałych osiach znajdują się otwory okienne – głównie prostokątne, natomiast na poddaszu w osiach od 3. do 11. zwieńczone łukiem. Część okien podkreślają lizeny lub pilastry z dekoracyjnymi głowicami.

W 5., 6. i 7. osi elewacji południowej głównego budynku znajduje się pseudoryzalit przechodzący w poziomie dachu w balkon z prostą, metalową, kutą balustradą. W parterowej jego części znajduje się otwór z dwuskrzydłowymi drzwiami. Część strychową doświetla mansarda kryta dachem pulpitowym, pod którym znajdują się prowadzące na balkon drzwi.

Elewacje skrzydeł bocznych są dziewięcio- (pierwsza kondygnacja elewacji zachodniej) lub dziesięcioosiowe (pierwsza i druga kondygnacja oraz poddasze elewacji wschodniej i druga kondygnacja oraz poddasze elewacji zachodniej). Fasady budynku wieńczą wysokie fryzy oraz rozbudowane, profilowane gzymsy.

Zarówno główna część budynku, jak również skrzydła boczne są dwukondygnacyjne, z użytkowym poddaszem stanowiącym niejako formę trzeciej kondygnacji. Wszystkie części kryte są wysokimi, wielospadowymi dachami. W środkowej części kalenicy dachu budynku środkowego znajduje się wieloboczna wieża zegarowa, zwieńczona kopułą wspartą na niewielkich kolumnach. Gmach jest podpiwniczony, a ze względu na ukształtowanie terenu podpiwniczenie częściowo przechodzi w suterenę.

Przed wejściem do budynku stoją dwie żeliwne rzeźby autorstwa Johanna Gottfrieda Schadowa przedstawiające leżące lwy. We wnętrzu częściowo zachował się pierwotny układ przestrzenny, który zdobiony jest m.in. kasetonowymi stropami oraz kolumnami o kapitelach w porządku doryckim w hallu. Miejscami zachowały się oryginalne posadzki wykonane ze zdobionych ceramicznych płytek. Część pomieszczeń tworzy amfilady na różnych kondygnacjach.

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Zabytki nieruchome w Zabrzu Kategoria:Obiekty budowlane w Zabrzu