thumb|300px|Rozmieszczenie wybranych języków indoaryjskich Języki indoaryjskie (indyjskieArtykuł dotyczy podrodziny języków indoeuropejskich. Ponieważ tylko ok. 75% użytkowników języków indyjskich posługuje się językami indoeuropejskimi, nazwa „języki indyjskie” jest myląca. Spośród poważnych publikacji określenie „języki indyjskie” jako równoznaczne z „języki indoaryjskie” występuje jedynie w: . W innych publikacjach natomiast termin „języki indyjskie” jest używany zamiennie z terminem „języki Indii”, np. L. Frédéric Słownik cywilizacji indyjskiej)) – grupa języków indoeuropejskich. Grupa ta oraz grupy językowe: irańska oraz dardyjska tworzyły przed 1500 r. p.n.e. jedną wspólnotę językowo-kulturową (zobacz: języki indoirańskie). Językami tej grupy posługiwali się Indoariowie, którzy zaczęli zasiedlać subkontynent indyjski około I poł. II tysiąclecia p.n.e.
Języki indoaryjskie wyodrębniły się około 1500 r. p.n.e., a ich zasięg pokrywał się z zasięgiem dorzecza Indusu. Z tego okresu pochodzą najstarsze zabytki okresu staroindyjskiego (1500–500 r. p.n.e.) – Wedy spisane językiem wedyjskim. W okresie średnioindyjskim (500 r. p.n.e. – 1000 r. n.e.) język wedyjski przekształcił się w sanskryt klasyczny i jego potoczne warianty, czyli prakryty, z których jednym jest pali. Następnym stopniem w ewolucji tej grupy językowej były dialekty zwane apabhrańśa, z których w okresie nowoindyjskim (po 1000 r.) ukształtowały się współczesne języki indyjskie. Najważniejsze z nich to m.in. język hindi, urdu, bengalski, marathi, gudżarati i pendżabski. Ogółem językami z tej grupy posługuje się ponad 700 mln osób, głównie na terenie Indii, Pakistanu, Nepalu, Bangladeszu i Sri Lanki.
System fonetyczny języków indoaryjskich W poniższych tabelach przedstawiono system fonologiczny sanskrytu klasycznego, który z drobnymi odchyleniami jest również typowy dla współczesnych języków indoaryjskich. Podano odpowiadające poszczególnym dźwiękom znaki sylabicznego alfabetu dewanagari. Inne alfabety indyjskie są niemal dokładnym odzwierciedleniem pisma dewanagari. Jak widać w tabeli spółgłosek, dla języków indoaryjskich charakterystyczna jest fonemiczna opozycja spółgłosek zarówno dźwięcznych/bezdźwięcznych, jak i przydechowych/bezprzydechowych. Dodatkową typową cechą jest występowanie tzw. spółgłosek retrofleksywnych (wymawianych z językiem wygiętym do tyłu, tak że czubek języka dotyka podniebienia). Ta cecha najprawdopodobniej związana jest z silnym wpływem języków drawidyjskich.
Samogłoski DewanagariTransliteracjaJako znak diakrytyczny z पDewanagariTransliteracjaJako znak diakrytyczny z पअaपआāपाइiपिईīपीउuपुऊūपूऋṛपृॠṝपॄऌḷपॢॡḹपॣएeपेऐaiपैओoपोऔauपौ
Spółgłoski Zwarte Nosowe Płynne Szczelinowe Bezdźwięczne Dźwięczne Nieprzydechowe Przydechowe Nieprzydechowe Przydechowe Bezdźwięczne Dźwięczne Miękkopodniebienneकkaखkhaगgaघghaङह Podniebienneचcaछchaजjaझjhaञñaयyaशśa Retrofleksywne टठडढणरraष Zęboweतtaथthaदdaधdhaनnaलlaसsa Wargoweपpaफphaबbaभbhaमmaवva
W sanskrycie wedyjskim istniał dodatkowo fonem - retrofleksywne „l” („ळ”), który nie zachował się w sanskrycie klasycznym, ale przetrwał w niektórych językach nowoindyjskich, jak np. marathi i radżastani.
TransliteracjaWymowa (IPA)IAST ITRANS Sanskryt Hindi Marathiळ Najważniejsze odchylenia od powyższego schematu W grupie wschodniej (np. język bengalski) trzy dźwięki: श ś , ष ṣ i स s zlały się w jeden dźwięk W grupie wschodniej i północnej istnieje tendencja do zlania się dźwięków „v” i „b” w „b” (stąd np. wymowa i zapis „Bisznu” zamiast „Wisznu”) W grupie południowej (np. język marathi) głoskę ṛ („r” zgłoskotwórcze) wymawia się jako „ru” (np. Kryszna brzmi jak „Kruszna”) W grupie wschodniej (np. język bengalski) dźwięk अ (krótkie „a”) wymawia się jako „o”, dlatego imię Sarasvati wymawia się jak „Szoroszszoti” W językach znajdujących się pod silnym wpływem języka arabskiego i perskiego (dotyczy to zwłaszcza urdu, w nieco mniejszym stopniu hindi) wykształcone osoby wymawiają słowa pochodzące z tych języków zgodnie z ich wymową oryginalną, a więc z użyciem dźwięków pierwotnie nie występujących w językach indoaryjskich, takich jak , , itd.
Uproszczona klasyfikacja języków indoaryjskich języki indoeuropejskie języki indoirańskie języki indoaryjskie (850 mln) wedyjski † sanskryt klasyczny (średnioindyjski) †* pali †* prakryty † mitanni †
Współczesne języki indoaryjskie (według Ethnologue):
Grupa centralna bhili gudźarati pendżabski język radżastani marwari hindi hindi fidżyjskie urdu
Grupa wschodnia assamski bengalski bisznuprija-manipuri bihari bhodźpuri karaibskie hindustani magadhi maithili orija
Grupa północna języki pahari dogri garhwali kumauni mandeali nepali
Grupa północno-zachodnia lahnda sindhi
Grupa południowa konkani marathi
Grupa syngalesko-malediwska syngaleski malediwski
romski – ze względu na rozbieżne hipotezy klasyfikacyjne dot. pochodzenia i przynależności języków i dialektów romskich do którejś z powyższych grup (wg klasyfikacji Ethnologue zalicza się go do grupy centralnej, wg innych klasyfikacji do grupy północno-zachodniej lub nawet syngalesko-malediwskiej), bezpieczniej jest wyodrębnić ten język jako przypadek szczególny.
Osobne grupy stanowią języki dardyjskie i języki nuristańskie, najczęściej klasyfikowane jako grupy językowe odrębne od indoaryjskich, o cechach pośrednich między językami indoaryjskimi i irańskimi, lub też jako podgrupy w obrębie języków indoaryjskich (w grupie północno-zachodniej) – według Ethnologue:
języki dardyjskie kaszmirski khowar kohistani pashai shina
języki nuristańskie
Zobacz też języki Indii języki drawidyjskie języki urzędowe Indii
Przypisy
Bibliografia
Danuta Stasik: Język hindi cz. 1 i 2 Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 1994/97, R. S. McGregor: Outline of Hindi Grammar, Oxford University Press 1972 . Anna Sieklucka: Język pendźabski, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 1998,
Linki zewnętrzne Pełna klasyfikacja języków indoaryjskich według Ethnologue Alfabety indyjskie Słownik porównawczy języków indoaryjskich Opis i klasyfikacja języków indoaryjskich
Kategoria:Języki Indii