Getto w Siedlcach – getto żydowskie utworzone 1 października 1941 roku, następnie zlikwidowane 28 listopada 1942 r. Znajdowało się w Siedlcach w Generalnym Gubernatorstwie na dzisiejszej ul. Mieczysława Asłanowicza, ul. biskupa Ignacego Świrskiego, ul. Czerwonego Krzyża, ul. Bohaterów Getta, ul. ks. Jana Niedziałki oraz ul. Browarnej.

Łączna liczba ofiar w getcie siedleckim szacowana jest na około 12–17 tysięcy osób. Większość (około 10 tysięcy) została wywieziona do obozu zagłady w Treblince 23 sierpnia 1942 r., reszta została zamordowana na miejscu w Siedlcach.

Historia Początki II wojny światowej Niemcy wkroczyli do Siedlec z Prusów Wschodnich 12 września 1939 r. Po zajęciu miasta, rozpoczęto masowe aresztowania i ataki na mieszkańców narodowości żydowskiej, część przenoszono i zamykano do więzienia, innych rozstrzeliwano w synagodze. Wielu zmuszono do marszu bez wody i jedzenia do Węgrowa. W listopadzie 1939 r. w budynku na ul. Józefa Piłsudskiego 63 utworzono tymczasowy Judenrat. Nocą 24–25 grudnia 1939 r. Niemcy podpalili i zniszczyli synagogę, nie pozwalając opuścić budynku znajdującym się w środku Żydom. Zniszczono również kilka budowli w pobliżu, najstarszy cmentarz żydowski oraz drugi cmentarz przy ul. Armii Krajowej. mały|lewo|Podpalona synagoga nocą 24–25 grudnia 1939 r. Pod koniec 1940 r. niemieckie władze utworzyły dwie żydowskie dzielnice Siedlec – pierwsza znajdowała się w rejonie ul. 1 Maja (obecnie ul. biskupa Ignacego Świrskiego), ul. Mieczysława Asłanowicza, ul. Browarnej, ul. Targowej (obecnie ul. Czerwonego Krzyża), druga zaś w rejonie ul. Henryka Sienkiewicza, ul. Jana Kilińskiego i ul. Kazimierza Pułaskiego. Były to ulice zamieszkiwane głównie przez ludność żydowską.

Powstanie getta 2 sierpnia 1941 r. niemiecki okupant ogłosił, że w miejscu pierwszej dzielnicy żydowskiej zostanie utworzone getto zamknięte. Wysiedlono z niego osoby o nieżydowskim pochodzeniu oraz wprowadzono Żydów z całego miasta w granice obozu. Do getta deportowano także Żydów z pobliskich miejscowości m.in. z Czurył, Domanic, Krześlina, Niwisk, Skórca, Suchożeber, Starej Wsi (obecnie dzielnica Siedlec), Wiśniewa, Zbuczyna, Żeliszewa. 1 października 1941 r. getto zostało zamknięte i otoczone dookoła ogrodzeniem z drutu kolczastego. Wstęp lub wyjście z obozu można było uzyskać tylko za specjalnym pozwoleniem. Żydom za opuszczenie getta groziła kara śmierci.

Warunki w getcie były bardzo surowe: przeludnienie, głód, brak kanalizacji. Zimą 1941–1942 w siedleckim getcie wybuchła epidemia tyfusu spowodowana skrajnym przeludnieniem. Stosowano terror oraz publiczne egzekucje mieszkańców: w styczniu 1942 r. rozstrzelano 10 osób, które wbrew zakazowi opuszczały getto na handel oraz próbowały ucieczki, 3 marca 1942 r. rozstrzelano 10 Żydów w Stoku Lackim pod pretekstem unikania pracy.

W pierwszej połowie 1942 r. do siedleckiego getta zaczęto przesiedlać Żydów z mniejszych gett w okolicach Siedlec: z Mordów, Łosic. Od 23 maja 1942 r. do getta przesiedlano także romów z całego powiatu siedleckiego. W celu odróżnienia ich od Żydów, ci mieli nosić opaski z literą „Z”. mały|lewo|Zarządzenie o przesiedleniu ludności cygańskiej na tereny getta siedleckiego, 23 maja 1942 r. mały|Żydzi zebrani na siedleckim Umschlagplatz

Likwidacja getta oraz getto szczątkowe W lipcu 1942 r. do Siedlec przybył Ludwig Fischer, gubernator dystryktu warszawskiego, który spotkał się z przedstawicielami społeczności żydowskiej. Wyraził satysfakcję z dotychczasowej pracy siedleckich Żydów i potrzebę otwarcia nowego warsztatu, gdzie kolejne osoby znajdą zatrudnienie. mały|Deportacja Żydów do Treblinki z getta siedleckiego 23 sierpnia 1942 r. Nad ranem w sobotę 22 sierpnia 1942 r. rozpoczęto likwidację getta (tzw. akcja „Reinhardt”). Wszystkich mieszkańców zgromadzono na cmentarzu przy spalonej synagodze, by następnie deportować ich do obozu zagłady w Treblince. Nieposłusznych, chorych bądź bez siły, aby przejść na cmentarz, rozstrzeliwano. Na miejscu Żydzi zostali zmuszeni do siedzenia przez 30 godzin w upale w oczekiwaniu na transport. Niemcy dokonywali selekcji, większość Żydów zakwalifikowano do wywózki, około 2 tysięcy rozstrzelano na cmentarzu, 600 w wieku 15–40 lat przeniesiono do getta szczątkowego. W niedzielę 23 sierpnia 1942 r. wagonach umieszczono 17 tysięcy Żydów i wywieziono w stronę Sokołowa Podlaskiego do Treblinki. Około 10 tysięcy stanowili Żydzi z Siedlec, 7 tysięcy z Mordów i Łosic.

Po wywózce do Treblinki, Niemcy przeszukiwali getto w celu znalezienia ukrywających się Żydów – zamordowano od 200 do 300 osób. Rozstrzelano również 60 pacjentów szpitala żydowskiego, w tym noworodków, i 40 pracowników medycznych. Życie stracił także prezes judenratu dr. Henryk Loebel. Utworzone zostało getto szczątkowe zwane „Małym” lub „Drayek” (po hebrajsku „trójkąt”) w trójkącie między ul. Mieczysława Asłanowicza, ul. Sokołowską (obecnie ul. Sokołowska zaczyna się dalej, a fragment dawnej ulicy współcześnie nazywa się ul. ks. Jana Niedziałki) i ul. 11 Listopada. Getto zamieszkiwane było przez wybranych wcześniej 600 pracowników oraz ocalałych 1500 Żydów i Romów.

Likwidacja getta szczątkowego mały|Ogrodzenie getta szczątkowego od strony ul. ks. Jana Niedziałki (dawniej część ul. Sokołowskiej) 28 października 1942 r. wydano rozkaz o przeniesieniu do getta siedleckiego wszystkich ocalałych Żydów z likwidacji gett w Łosicach, Węgrowie, Kałuszynie, Sokołowie Podlaskim, Międzyrzecu Podlaskim i Łukowie. Łącznie przybyło około 1500–2500 osób.

W celu złudzenia normalności sytuacji, likwidacja getta przebiegała etapowo. 25 listopada 1942 r. przeniesiono część Żydów do obozu w Gęsim Borku pod pretekstem zwalczania tyfusu. Pozwolono im zabrać bagaż, a starych i chorych przewozić w wózkach. Zaledwie 3 dni później 28 listopada 1942 r. rozpoczęto ostateczną likwidację getta w Siedlcach. Naziści otoczyli mieszkańców getta i przeprowadzili na stację kolejową w pobliżu Broszkowa, jednak z uwagi na brak wagonów wszyscy wrócili do Gęsiego Borku. Część Żydów złożyła modlitwy i przygotowywała się na śmierć, większość postanowiła stawić opór. Następnego dnia przemycono narzędzia do wagonów, dzięki którym udało się wywarzyć drzwi pociągu i uciec przed hitlerowcami.

Po zakończeniu wojny Po opuszczeniu miasta przez Niemców, w październiku 1944 r. powiat siedlecki zamieszkiwało około 200 Żydów. Próbowano odbudować życie religijne oraz pochowano ciała na cmentarzu żydowskim przy ul. Szkolnej. W 1945 r. większość Żydów przeniosła się do Łodzi, by następnie przeprowadzić się do nowopowstającego Izraela. W 1946 r. przy cmentarzu postawiono tablicę pamiątkową w języku polskim, hebrajskim i angielskim. Pomnik został jednak zdewastowany.

W latach 50. XX w. podjęto działania upamiętniające pomordowanych Żydów w getcie siedleckim. Wiele ulic otrzymało nowe nazwy: ul. Tylna została przemianowana na ul. Szaloma Asza, ulica przebiegająca obok Starego Rynku (dawniej zwanego Końskim Rynkiem) otrzymała nazwę ul. Bohaterów Getta.

W 1953 r. w miejscu dawnego cmentarza, który w czasie istnienia getta służył jako Umschlagplatz, postawiono Pomnik pamięci pomordowanych Żydów. W 1982 r. pomnik został przeniesiony na początek ul. Berka Joselewicza z uwagi na planowaną budowę łącznika między delegaturą a budynkiem banku PKO.

Układ mały|lewo|Mapa getta w Siedlcach Getto znajdowało się w miejscu pierwszej dzielnicy żydowskiej. Głównymi ulicami getta były ul. 1 Maja (obecnie ul. bp. Ignacego Świrskiego), ul. Browarna, ul. Targowa (obecnie ul. Czerwonego Krzyża) i ul. Mieczysława Asłanowicza. Ulicami granicznymi, na których znajdowało się ogrodzenie, były ul. Józefa Piłsudskiego, ul. Tylna (obecnie przedłużenie ul. Błonie), ul. Sokołowska (część tej ulicy obecnie nazywa się ul. ks. Jana Niedziałki) i ul. Szpitalna (obecnie ul. Jana Kochanowskiego) i część ul. Mieczysława Asłanowicza.

Judenrat początkowo znajdował się w budynku na ul. Józefa Piłsudskiego 63, ale został później przeniesiony na teren getta na ul. 1 Maja. Szpital żydowski również położony był przy ul. 1 Maja, drugi zaś na ul. Armii Krajowej. Na terenie getta znajdowała się również synagoga na rogu ul. Józefa Piłsudskiego i ul. Żydowskiej (obecnie ulica nie istnieje) oraz synagoga rzezaków na rogu ul. Browarnej i ul. Targowej. Umschlagplatz znajdował się na rogu ul. 1 Maja i ul. Berka Joselewicza. Większość Starego Rynku znajdowała się po stronie getta.

Współcześnie mały|Galeria Milenium na ul. Bohaterów Getta 1 mały|Dom Handlowy Togo na rogu dawnego getta szczątkowego (ul. ks. Jana Niedziałki i ul. 11 listopada) Współcześnie tereny dawnego getta funkcjonują jak zwyczajna część miasta. W miejscu Starego Rynku znajduje się postawiony w latach 60. XX w. modernistyczny budynek starostwa powiatowego. W miejscu dawnej synagogi i ul. Żydowskiej postawiono prawdopodobnie w latach 70. XX w. Delegaturę Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego. W dawnym szpitalu żydowskim prawdopodobnie utworzono stację pogotowia ratunkowego.

Na rogu ul. Bohaterów Getta i ul. Józefa Piłsudskiego postawiono nowoczesny Dom Handlowy Milenium. Budynek synagogi rzezaków został sprzedany i wyburzony w 2000 roku, w jego miejscu postawiono nowy blok mieszkalny.

Większość kamienic na terenie dawnego getta szczątkowego „Drayek” uległa zniszczeniu podczas wojny lub została wyburzona. W ich miejscu postawiono budynki handlowo-mieszkaniowe m.in. Dom Handlowy Togo. Od strony ul. Mieczysława Asłanowicza pozostały dawne kamienice, lecz na 2024 r. w stanie zaniedbanym.

Mieszkańcy getta Adolf Gancwol-Ganiewski – fotograf Jakub Zonszajn – poeta Cypora oraz Rachel Jabłoń – ocalone z getta dzięki Zofii Olszakowskiej-Glazer, która za swój czyn otrzymała odznaczenie Sprawiedliwej wśród Narodów Świata

Przypisy

Bibliografia Siedlce, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945, United States Holocaust Memorial Museum 2012 Kopówka Edward: Żydzi w Siedlcach 1850-1945, Siedlce 2009 A. Wolf Yassni (Jasny): Memorial Book of the Community of Siedlce, Buenos Aires 1956 Dąbrowska Agata: Przyczynek do dziejów Żydów w Siedlcach w latach okupacji hitlerowskiej. Nieznany pamiętnik z lat II wojny światowej, „Szkice Podlaskie”, z. 9, 2001 Młynarczyk A: „Akcja Reinhard” w gettach prowincjonalnych dystryktu warszawskiego 1942–1943, [w:] Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie warszawskim, B. Engelking, J. Leociak, D. Libionka (red.), Warszawa 2007

Siedlce Kategoria:Historia Żydów w polskich miastach