Aleksander Kośko

Aleksander Kośko (ur. 24 lipca 1948 w Bydgoszczy) – polski archeolog, profesor zwyczajny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, specjalista w archeologii schyłku epoki kamienia (IV i III tys. p.n.e.) oraz początków epoki brązu (III/II – połowa II tys. p.n.e.). Autor licznych monografii, twórca i redaktor naczelny rocznika „Baltic-Pontic Studies”, badacz pogranicza biokulturowego Wschodu i Zachodu Europy, którego prace zapoczątkowały nowy nurt w rozumieniu prahistorii pogranicza Europy Środkowej i Wschodniej. Doktor honoris causa Uniwersytetu Rzeszowskiego (2019).

Edukacja i kariera naukowa Aleksander Kośko jest absolwentem Katedry Archeologii UAM, którą ukończył w 1971 roku. Uzyskał stopień doktora w 1976 roku, habilitację w 1981 roku, a stanowisko profesora UAM w 1991 roku. W 1995 roku otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 2000 roku – profesora zwyczajnego.

W swojej karierze akademickiej pełnił funkcję wicedyrektora Wydziału Prahistorii UAM w latach 1991–1993, kierownika Zakładu Prahistorii Polski od 1996 roku, oraz kierownika Zakładu Prahistorii Europy Środkowo-Wschodniej od 2015 roku. Był również przewodniczącym Rady Naukowej Wydziału Wschodniego UAM w latach 1993–2002 oraz dyrektorem Ośrodka Ratowniczych Badań Archeologicznych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w latach 2001–2002. Zaangażował się w działalność Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” na UAM, pełniąc funkcję wiceprzewodniczącego. Na emeryturę przeszedł w 2019 roku.

Działalność badawcza Zainteresowania naukowe

Naukowe zainteresowania Kośki koncentrowały się na archeologii schyłku epoki kamienia (IV i III tys. p.n.e.) oraz początków epoki brązu (III/II – połowa II tys. p.n.e.). Kierował licznymi badaniami terenowymi w Polsce, przede wszystkim na Kujawach, ale także na Pomorzu i w Wielkopolsce. Wśród najważniejszych stanowisk, które badał wykopaliskowo, były: Bożejewice 8, kompleks Kruszy Zamkowej 3, kompleks Opatowice-Wzgórze Prokopiaka oraz „odcinek włocławski” gazociągu tranzytowego.

Jego prace naukowe zmieniły nie tylko merytoryczne ustalenia w archeologii, ale zapoczątkowały nowy nurt w rozumieniu prahistorii pogranicza Europy Środkowej i Wschodniej.

Projekty badawcze krajowe Kośko był współorganizatorem Zespołu Badań Kujaw UAM oraz Fundacji Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Społeczeństw Kujaw. Członkiem Komitetów Redakcyjnych serii prac naukowych: „Materiały do syntezy pradziejów Kujaw”, „Studia i Materiały do Dziejów Kujaw - Niżu Polski” oraz „Źródła do studiów nad prahistorią Kujaw”. Był współautorem syntez „Historia pierwotna społeczeństw Kujaw” (1982) i „Kujawy w pradziejach i starożytności” (2002) wraz z A. Cofta-Broniewską.

Działalność międzynarodowa Kośko był współorganizatorem innowacyjnego „poznańsko-kijowskiego” programu studiów nad prehistorią międzymorza bałtycko-pontyjskiego. Program powstał na bazie umowy o współpracy naukowej podpisanej między Instytutem Archeologii Narodowej Akademii Nauk Republiki Ukrainy w Kijowie a Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, a następnie poszerzony umową z Instytutem Badań Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Turystyki Republiki Ukrainy. Na osnowie tego programu powstały liczne inicjatywy badawcze, stażowe i edytorskie łączące środowiska archeologiczne Polski, Ukrainy, Białorusi i innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej, zainteresowane „archeologią Międzymorza”.

Kierował międzynarodowym projektem badań archeologicznych prowadzonym od 2010 roku na terenie Ukrainy, na pograniczu ukraińsko-mołdawskim w rejonie Dniestru (miejscowość Prydnistryanske, obwód winnicki). Badania dotyczyły kurhanowych cmentarzysk nomadycznych pasterzy z epoki brązu. W projekcie uczestniczyli oprócz archeologów również biolodzy, genetycy i antropolodzy fizyczni. Wyniki prac były publikowane w tomach rocznika „Baltic-Pontic Studies”.

Był twórcą i redaktorem naczelnym rocznika naukowego „Baltic-Pontic Studies” (20 tomów opublikowanych w latach 1993–2015), którego celem była publikacja wyników badań nad prahistorią regionu bałtycko-pontyjskiego. Współredagował cykl „Archaeologia Bimaris”, w którego ramach wydano wiele monografii poświęconych nomadyzmowi, pastoralizumowi oraz kulturom Europy Środkowo-Wschodniej, m.in. „Trzciniec - system kulturowy czy interkulturowy proces?” (1998), „Nomadyzm a pastoralizm w międzyrzeczu Wisły i Dniepru” (2004), „Między Bałtykiem a Morzem Czarnym. Szlaki międzymorza IV-I tys. przed Chr.” (2011) oraz „Naddniestrzańskie kompleksy cmentarskie kurhanowych” (2014).

W latach 2002–2006 Kośko był członkiem Rady Naukowej Ośrodka Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego Ministerstwa Nauki i Dostępu do Informacji, odpowiedzialnym za opracowanie strategii współpracy naukowo-konserwatorskiej ze środowiskami Białorusi i Ukrainy. Pełnił funkcję rzeczoznawcy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dziedzinie archeologii pradziejowej w latach 2005–2007, był członkiem Komitetu Nauk Pre- i Protohistorycznych Polskiej Akademii Nauk od 2007 roku.

Publikacje Aleksander Kośko jest autorem lub współautorem ponad 20 monografii naukowych. Wśród jego najważniejszych prac znajdują się:

Rozwój kulturowy społeczeństw Kujaw w okresach schyłkowego neolitu i wczesnej epoki brązu (1979) Udział południowo-wschodnioeuropejskich wzorców kulturowych w rozwoju niżowych społeczeństw kultury pucharów lejkowatych (1981) Osady kultury pucharów lejkowatych w Inowrocławiu-Mątwach, woj. Bydgoszcz (1988) Ze studiów nad kujawską enklawą naddunajskiej cywilizacji wczesnobrązowej (1991) Z badań nad genezą, rozwojem i systematyką kultury pucharów lejkowatych na Kujawach (1993, współautor: Lucyna Czerniak) Opatowice-Wzgórze Prokopiaka. Seria: Studia i materiały do badań nad późnym neolitem Wysoczyzny Kujawskiej (2006–2015, współautor: Magdalena Szmyt, 5 tomów)

Wyróżnienia Aleksander Kośko otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Rzeszowskiego w roku 2019, przyznany w uznaniu jego wybitnych osiągnięć naukowych i zasług dla rozwoju archeologii europejskiej, szczególnie w zakresie badań nad prahistorią pogranicza wschodniozachodu Europy. Dyplom honorowy otrzymał podczas uroczystego posiedzenia Senatu Uniwersytetu 4 grudnia 2019 roku, w ramach obchodów 20-lecia Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego. Laudację wygłosił prof. dr hab. Andrzej Pelisiak, który podkreślił „najwyższy poziom naukowy, cechy urodzonego dydaktyka, sprawnego organizatora, a wszystko to przyodziane w znakomicie skrojony garnitur wielkiej kultury osobistej”.

W 2025 roku został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi.

Przypisy

Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Rzeszowskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Bydgoszczy Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (III Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy archeolodzy Kategoria:Urodzeni w 1948 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu