Seria artykułów szczegółowych poświęconych historii Polski podzielona została na dwie części: hasła chronologiczne i monografie. Pierwsze podejmują kwestie historii politycznej Polski, w tym przede wszystkim polityki zewnętrznej i ważnych przemian wewnętrznych w kolejnych przedziałach czasowych. Monografie opisują natomiast poszczególne formy państwa polskiego od Polski pierwszych Piastów po III Rzeczpospolitą – jego społeczeństwo, władzę, ustrój, gospodarkę, wojskowość itd.
Historia Polski – obejmuje dzieje państwa i narodu polskiego od X w. do XXI w.
Dzieje Polski rozpoczynają się wraz z panowaniem jej pierwszego, historycznego władcy – Mieszka I, który rządził od około 960 r., a w 966 r. przyjął chrzest. Jednak wczesnopiastowskie państwo istniało już wówczas od co najmniej kilkudziesięciu lat, o czym świadczy budowa wielu grodów jeszcze przed panowaniem Mieszka. Syn Mieszka – Bolesław I Chrobry, w 1025 r. został koronowany na pierwszego króla Polski. Do 1138 r. Polska jako monarchia patrymonialna rządzona była przez władców z dynastii Piastów, którzy nie licząc wydzielanych juniorom dzielnic i przejściowych okresów podziału, zachowywali zwierzchność nad całym jej terytorium.
W efekcie tzw. ustawy sukcesyjnej księcia Bolesława Krzywoustego ziemie polskie uległy na 150 lat pogłębiającemu się rozbiciu dzielnicowemu. Próby ponownego zjednoczenia zaczęto podejmować pod koniec XIII w., a ostatecznie zostały one uwieńczone koronacją Władysława Łokietka w 1320 r. Dynastia Piastów wygasła po śmierci jego syna – Kazimierza Wielkiego w 1370 r., który nie pozostawił prawowitego następcy. Rządy w Polsce przejęli Andegawenowie (Ludwik Węgierski i Jadwiga), a następnie – poprzez ślub Jadwigi z wielkim księciem litewskim Władysławem Jagiełłą – królowie z dynastii Jagiellonów.
W 1569 r. Korona Królestwa Polskiego na mocy unii lubelskiej, zawartej z Wielkim Księstwem Litewskim utworzyła Rzeczpospolitą Obojga Narodów, którą od 1573 r. rządzili władcy powoływani drogą wolnej elekcji. Państwo to było jednym z największych terytorialnie organizmów politycznych Europy. Po pokoju z Carstwem Rosyjskim, zawartym w Polanowie w 1634 r., osiągnęło powierzchnię 990 tys. km². W tym okresie w Rzeczypospolitej wykształcił się swoisty system polityczny, oparty na dominacji liczniejszej niż w innych krajach europejskich szlachty i systemie rządów parlamentarnych. Złoty wiek państwa przypadł na okres rządów ostatnich Jagiellonów. Ostatecznie zakończył się on wraz z wojnami połowy XVII w.
W kolejnym stuleciu pogrążona w anarchii Rzeczpospolita zaczęła popadać w silną zależność od Rosji, a następnie zniknęła z mapy Europy w rezultacie trzech rozbiorów dokonanych przez Imperium Rosyjskie, Królestwo Prus oraz Cesarstwo Austrii w latach: 1772, 1793 i 1795„W 1772 r. doszło do I rozbioru Rzeczpospolitej, czyli zabrania części ziem Rzeczypospolitej przez Rosję (Katarzynę II), Prusy (Fryderyka II Wielkiego) oraz Austrię (Marię Teresę)”, Atlas Historyczny, wydawnictwo Demart, s. 87.,,[...]. Tak doszło do II rozbioru Rzeczypospolitej w 1793 r., w którym udział wzięły Rosja (Katarzyna II) oraz Prusy (Fryderyk Wilhelm II)”, Atlas Historyczny, wydawnictwo Demart, s. 89.,,[...] Wtedy, w 1795 r., nastąpił ostatni, III rozbioru Rzeczpospolitej. Udział w nim wzięły Rosja (Katarzyna II), Prusy (Fryderyk Wilhelm II) oraz Austria (Leopid II)”, Atlas Historyczny, wydawnictwo Demart, s. 89.Pierwszy rozbiór miał miejsce w 1772 r., drugi – w 1793 r., a trzeci i ostatni w 1795 r.. Samodzielne państwo polskie nie istniało aż do XX w., choć okresowo pojawiały się jego szczątkowe formy, takie jak Księstwo Warszawskie, Królestwo Polskie czy Wielkie Księstwo Poznańskie. Pełne odrodzenie Polski nastąpiło dopiero w 1918 r., po I wojnie światowej, gdy w sytuacji upadku mocarstw rozbiorowych powstała II Rzeczpospolita. Istniała ona do 1939 r., czyli do początku II wojny światowej. We wrześniu 1939 r. ziemie polskie zajęte zostały przez III Rzeszę i ZSRR. Dopiero od 1944 r. rozpoczęło się ich stopniowe przejmowanie przez oddziały radzieckie i utworzonego u ich boku Ludowego Wojska Polskiego.
Po zakończeniu wojny Polska znalazła się za tzw. żelazną kurtyną, a władzę w niej przejęli komuniści. W 1952 r. państwo przemianowano na Polską Rzeczpospolitą Ludową. Do 1989 r. panował w niej system partyjny, w którym przewodnią rolę pełniła Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR). Oprócz niej występowały jeszcze ugrupowania satelickie – ZSL i SD. Upadła ona ostatecznie w efekcie procesu określanego mianem Jesieni Narodów. Wybory parlamentarne w 1989 r. zapoczątkowały procesy demokratyzacji i reform gospodarczych, które umożliwiły III Rzeczypospolitej wstąpienie do NATO (1999), a następnie do Unii Europejskiej (2004). mały|Oś czasu w skali 1mm - 1 rok przedstawiająca władców i przywódców Polski od Mieszka I do końca roku 2025.
Prehistoria ziem polskich
Pierwsze ślady obecności człowieka z gatunku Homo Neanderthalensis na ziemiach polskich datowane są na 200 tys. lat p.n.e.Wyrozumski 1987, s. 59. Przejście z kultury paleolitycznej do neolitycznej nastąpiło na ziemiach polskich w między 8000 a 4500 r. p.n.e.Wyrozumski 1987, s. 60. Okres neolitu jest epoką, w której ostatecznie utrwaliła się przewaga hodowli i rolnictwa nad zbieractwem i łowiectwem. Lata 4500–2500 p.n.e. to pojawienie się z obszarów naddunajskich kultur ceramicznych – wstęgowej rytej i wstęgowej kłutej, drugi okres, trwający do 2000 r. p.n.e., to ceramiki malowane i pozbawione malowanej ornamentacji, ale przede wszystkim pojawiła się wówczas kultura pucharów lejkowatychWyrozumski 1987, s. 61.. W trzecim okresie (do 1800 r. p.n.e.) pojawiało się na ziemiach polskich kilka kultur: kultura ceramiki wstęgowej, kultura amfor kulistych oraz kultura ceramiki sznurowej, z którą wiąże się początki hodowli koniaWyrozumski 1987, s. 62..
Początek epoki brązu na terenach dzisiejszej Polski datuje się na lata 1800–700 p.n.e., a wiąże się ją z kulturą unietycką, obok której istniały prymitywniejsze kultury iwieńska i mierzanowicka. Około 1600 r. p.n.e. kultura unietycka przekształciła się w pasterską kulturę przedłużycką, na którą ok. 300 lat później nałożyła się wysoko rozwinięta kultura łużycka, z którą wiąże się umiejętność wytopu żelaza.
Historia Polski thumb|Jan Matejko, Zaprowadzenie chrześcijaństwa
Państwo pierwszych Piastów (do 1138)
Historia Około IX w. na ziemiach polskich zaczęły się tworzyć silne organizmy polityczne. Do największego znaczenia doszły dwa – państwo Wiślan, wokół Krakowa i państwo Polan, wokół Gniezna i Poznania. Państwo Wiślan znalazło się przypuszczalnie w drugiej połowie wieku pod panowaniem wielkomorawskim, a potem, między 936 a 945 rokiem, czeskimWyrozumski 1987, s. 76–77.. Z panowaniem wielkomorawskim wiązać można wspominany w źródłach chrzest księcia Wiślan. thumb|upright=1.3|Grody w okresie Mieszka I Około 930–940 roku na północy władcy Polan poczęli prężnie przyłączać okoliczne ziemie, do ok. 960 roku panowali już nad całą Wielkopolską. Pierwszy historyczny władca z tej dynastii Mieszko I w 966 r. przyjął chrzest. Mieszko nigdy nie został królem, do końca życia był księciem. Pod koniec jego panowania państwo obejmowało Wielkopolskę, Mazowsze, część Pomorza z Gdańskiem, Śląsk i prawdopodobnie MałopolskęWyrozumski 1987, s. 85.. Zarówno on, jak i jego następcy prowadzili walki z państwami Cesarstwa Niemieckiego oraz Czechami i Rusią Kijowską, a także z plemionami słowiańskimi osiadłymi między Odrą a Łabą. thumb|upright=1.3|Polska w czasach Chrobrego
Największy zasięg terytorialny państwo osiągnęło za czasów Bolesława I Chrobrego, był on synem pierwszego władcy Polski. Chrobry zajął Milsko, Łużyce, Morawy, Słowację (a przejściowo także Czechy) i przywrócił Polsce Grody Czerwieńskie.
Bolesławowi Chrobremu udało się w 1000 roku ustanowić w Polsce niezależną metropolię kościelną, ze stolicą w GnieźnieWyrozumski 1987, s. 90., domniemany akt koronacyjny dokonany w tym roku przez Ottona III, potwierdzony został w 1025 roku sakrą papieskąWyrozumski 1987, s. 90, 93.. W tym roku Chrobry został koronowany, wkrótce jednak zmarł. Upadek państwa pierwszych Piastów nastąpił w 1031 za panowania syna Bolesława Mieszka II, utracone zostały niemal wszystkie terytoria przyłączone przez Bolesława, a dynastia utraciła insygnia koronacyjne. Najazd księcia czeskiego Brzetysława z 1038 roku i powstanie ludowe dopełniły dzieła zniszczenia.
Panowanie Kazimierza Odnowiciela rozpoczęło okres odbudowy państwa, zwieńczony koronacją w 1076 r. jego syna Bolesława Śmiałego. Bolesław koronację zawdzięczał wspieraniu papieża Grzegorza VII w jego sporze z cesarzem. Konflikt z biskupem Stanisławem ze Szczepanowa, a prawdopodobnie z szerszą grupą możnowładcówWyrozumski 1987, s. 99–100. doprowadził do wygnania króla i sięgnięcia po władzę przez jego, uległego cesarstwu, brata Władysława Hermana. Po długiej rywalizacji między jego synami Zbigniewem i Bolesławem, rządy objął ten ostatni, po swej śmierci podzielił on państwo między synów, nadając najstarszemu tytuł senioraWyrozumski 1987, s. 104–105.. Rok 1138 przyjmuje się za początek rozbicia dzielnicowego.
Gospodarka i społeczeństwo Podstawą władzy książąt polskich była drużyna książęca – grupa wojów otaczająca księcia i będąca na jego utrzymaniu. Prawdopodobnie o jej sile stanowili wojownicy normańscy. Książę i jego otoczenie czerpało dochody z wypraw wojennych, skąd sprowadzano niewolników, oraz ze świadczeń ściąganych z ludności wiejskiej. Ośrodkami władzy były grody. Po podboju wznoszono nowe grodziska na miejscu starych. Najważniejszymi grodami, spośród ok. 60–80, były Gniezno, Poznań, Kraków, Kruszwica, Ostrów Lednicki, Płock, Wrocław, Opole, Głogów i Niemcza. Grody otoczone były podgrodziami, w których rozwijało się rzemiosło i handel. W rejonie grodów rozlokowane były osady zasiedlone ludnością służebną.
Książę był właścicielem całej ziemi w kraju, część praw mógł odstąpić w użytkowanie poszczególnym osobom czy instytucjom. Prawo książęce (ius ducale) oddawało w ręce władcy szereg przywilejów, od monopoli na korzystanie z lasów czy kopalin (regale) po szereg powinności i usług świadczonych przez grupy lub poszczególne osoby. Ludność podzielona była na szereg kategorii regulujących charakter i wysokość świadczeń na rzecz władcy. Nie jest jasne kiedy ukształtowało się prawo książęce, najprawdopodobniej nastąpiło to w końcu XII wieku, a więc niebezpieczne jest odnoszenie go do okresu przed śmiercią Krzywoustego, jakkolwiek pewne cechy na pewno istniały już wówczas.
Po kryzysie monarchii z lat 30. XI wieku rozpadł się system wojskowy oparty na drużynie, a zaczął kształtować się stan rycerski, już nie utrzymywany przez księcia, a nagradzany nadaniami. Z czasem ukształtowało się odrębne prawo rycerskie (ius militare) regulujące powinności i przywileje wojowników, jak w przypadku innych grup. Pod koniec okresu co potężniejsi możnowładcy również dorobili się własnej klienteli rycerskiej, którą, naśladując księcia, nagradzali nadaniami. Swoich rycerzy mieli wojewodowie Sieciech i Skarbimir oraz arcybiskup. Jednak do obrony kraju nadal zobowiązana była cała ludność, a wszystkie grupy miały charakter otwarty.
W toku dziejów dużą władzę w państwie zdobył sobie wojewoda (palatinus), który pierwotnie zarządzał dworem władcy, z czasem stał się drugą osobą w państwie, a czasem potrafił podporządkować sobie księcia, jak to było w przypadku Sieciecha. Na czele prowincji stali naczelnicy (principes terrae), szacuje się, że było ich około sześciu, często zostawali nimi członkowie rodu książęcego. Urząd naczelników przestał istnieć w okresie rozbicia kraju na dzielnice. Okręgiem grodowym zarządzał żupan (comes), sprawowali władzę sądową, wojskową i skarbową. Tereny przygraniczne otrzymywały status marchii, znane są marchie głogowska i gdańska.
Kultura i życie religijne thumb|Klasztor benedyktyński w Tyńcu