mały|alt=Budynek dawnej piekarni należącej do GS Samopomoc Chłopska|Budynek dawnej piekarni należącej do GS Samopomoc Chłopska Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” w Świlczy – gminna spółdzielnia rolniczo-handlowa działająca po II wojnie światowej na terenie gminy Świlcza w powiecie rzeszowskim, obejmująca swoją działalnością m.in. Trzcianę. Spółdzielnia była częścią ogólnopolskiej sieci gminnych spółdzielni „Samopomoc Chłopska” i zajmowała się handlem detalicznym, skupem płodów rolnych, zaopatrzeniem rolników oraz prowadzeniem zakładów usługowych.

Geneza Związek Samopomocy Chłopskiej, stanowiący zaplecze organizacyjne powojennej spółdzielczości wiejskiej, został powołany podczas Kongresu Chłopskiego Ziem Wyzwolonych w Lublinie pod koniec 1944 roku. W literaturze podkreśla się, że podstawową formą spółdzielczości na wsi miała być uniwersalna gminna spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, prowadząca różnorodną działalność gospodarczą i społeczną dostosowaną do lokalnych potrzeb. Na tym tle w 1945 roku rozpoczęto organizowanie gminnych spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w poszczególnych gminach, w tym w Świlczy.

Pierwsza wzmianka o tworzeniu struktur „Samopomocy Chłopskiej” na terenie Trzciany pochodzi z ostatniego zapisu w księdze protokołów Kółka Rolniczego, w którym przytoczono pismo Związku „Samopomoc Chłopska” w Rzeszowie z 12 marca 1945 roku, informujące o decyzji rządu w sprawie powołania nowej organizacji obejmującej dotychczasowe kółka rolnicze. Ogólnym celem związku spółdzielni „Samopomoc Chłopska” było stworzenie pierwszej w Polsce socjalistycznej organizacji handlu wiejskiego.

Powstanie spółdzielni w Świlczy Gminną Spółdzielnię „Samopomoc Chłopska” w Świlczy powołano na zebraniu założycielskim 10 marca 1945 roku. Spółdzielnia została zarejestrowana przez Sąd Okręgowy w Rzeszowie na podstawie ustawy z 1920 roku o spółdzielniach oraz protokołu zebrania założycielskiego. Statut spółdzielni nawiązywał początkowo do regulacji przedwojennej ustawy, co miało podkreślać kontynuację tradycji spółdzielczości rolniczej, choć w późniejszym okresie – wraz z umacnianiem się centralnego nadzoru nad ruchem spółdzielczym – odniesienie to zostało usunięte.

Na zebraniu założycielskim wybrano pierwszą Radę Nadzorczą Gminnej Spółdzielni w Świlczy w składzie: Walenty Kawalec – przewodniczący, Bronisław Jabłoński – zastępca przewodniczącego, Stanisław Głuszkiewicz – sekretarz, Eugeniusz Otrębski – członek, Julian Kocan – członek.

Powołano także pięcioosobową Komisję Rewizyjną, której przewodniczącym został Kazimierz Piątek.

Okres trzciański (1946–1949) W następstwie negatywnej oceny dotychczasowej działalności władz spółdzielni w Świlczy, sformułowanej przez związek rewizyjny, na walnym zebraniu członków 10 stycznia 1946 roku podjęto decyzję o przeniesieniu siedziby Gminnej Spółdzielni do Trzciany oraz o zmianach w statucie. Nowo wybrana Rada Nadzorcza została obsadzona wyłącznie mieszkańcami Trzciany, co odzwierciedlało lokalny charakter spółdzielni.

W skład Rady Nadzorczej po przeniesieniu siedziby do Trzciany weszli: Stanisław Piątek (syn Jana), Antoni Draus, Jan Fugas, Walenty Kawalec, Michał Nawrocki, Bolesław Kamiński, Franciszek Dziedzic, Władysław Rodzoń, Tomasz Kozubal, Józef Kawalec (syn Tomasza), Walenty Stokłosa, Józef Kawalec (syn Wojciecha), Jan Łagowski (syn Szymona), Józef Dynda, Józef Krok. Jako przedstawiciel Gminnego Związku „Samopomoc Chłopska” w skład Rady wszedł również Henryk Stawarz.

Na pierwszym posiedzeniu Rady Nadzorczej w Trzcianie wybrano jej prezydium: Jan Fugas – przewodniczący, Józef Kawalec (syn Tomasza) – zastępca przewodniczącego, Walenty Kawalec – sekretarz.

Do zarządu spółdzielni powołano: Władysław Cioch – przewodniczący, Kazimierz Piątek – zastępca przewodniczącego, Eugeniusz Otrębski – sekretarz, Jan Dynda – kierownik handlowy, Józef Jucha – skarbnik.

W skład Komisji Rewizyjnej weszli natomiast: Stanisław Piątek (syn Jana), Bolesław Kamiński, Władysław Rodzoń.

W tym samym czasie w pobliskiej Dąbrowie utworzono Rolniczą Spółdzielnię Handlową „Przyszłość”, która jako samodzielna jednostka działała około roku. Na walnym zebraniu początkiem 1948 roku zdecydowano o jej połączeniu z Gminną Spółdzielnią w Trzcianie, a 9 marca 1948 roku Rada Nadzorcza powołała nowy zarząd spółdzielni. Zarząd ten funkcjonował do 3 lipca 1949 roku, kiedy to podjęto decyzję o ponownym przeniesieniu siedziby spółdzielni do Świlczy.

Protokół z ostatniego zebrania Gminnej Spółdzielni w Trzcianie odzwierciedla proces upolityczniania ruchu spółdzielczego: w referacie przedstawiciela władz spółdzielczych akcentowano „pracę na rzecz socjalistycznej Polski”, konieczność aktywizacji kobiet w spółdzielczości oraz wyższość nowych form działania nad przedwojennymi spółdzielniami rolniczo-handlowymi. Na tym zebraniu zlikwidowano Radę Nadzorczą, a za reprezentanta działalności spółdzielczej w gminie uznano Gminną Spółdzielnię w Świlczy.

Działalność gospodarcza W okresie, gdy siedziba spółdzielni mieściła się w Trzcianie, podstawową placówką handlową był dawny sklep Kółka Rolniczego, przejęty przez Gminną Spółdzielnię, a przez pewien czas funkcjonował też sklep spożywczy urządzony w domu prywatnym Pawła Rodzonia.

Na początku lat 50. XX wieku uruchomiono skup zwierząt rzeźnych oraz sprzedaż młodych zwierząt przeznaczonych do dalszego chowu; referentem handlowym odpowiedzialnym za te sprawy był wówczas Józef Krok. Zorganizowano dwa punkty skupu zwierząt rzeźnych na terenie gminy Świlcza – w Trzcianie (czynny dwa razy w tygodniu) oraz w Mrowli.

W pierwszych latach działalności Gminnej Spółdzielni w Trzcianie, w tzw. resztówce podworskiej, uruchomiono magazyn i sprzedaż nawozów sztucznych dla okolicznych rolników. W latach 60. XX wieku wybudowano za stacją kolejową kompleks magazynów, w których prowadzono dystrybucję nawozów sztucznych, węgla oraz materiałów budowlanych (obecnie siedziba firmy Dripol).

W okresie tzw. „odwilży” w latach 60. w strukturach Gminnej Spółdzielni w Świlczy przywrócono Radę Nadzorczą, a na czele zarządu stanął prezes odpowiedzialny za bieżące kierowanie działalnością gospodarczą. Centralne władze spółdzielcze zalecały wówczas rozszerzanie zakresu usług świadczonych przez GS-y na rzecz rolników, co w skali kraju prowadziło do powstawania masarni, piekarni i różnych zakładów usługowych.

W tym czasie w Trzcianie wybudowano piekarnię Gminnej Spółdzielni i uruchomiono punkt fryzjerski. W latach 80. na przejętym przez spółdzielnię placu w Trzcianie wzniesiono nowy budynek, który pierwotnie planowano przeznaczyć na restaurację; ostatecznie ulokowano w nim bar szybkiej obsługi „Jagna”.

Był to okres największego rozkwitu działalności GS w Świlczy – spółdzielnia korzystała wówczas z dotacji Centralnego Zarządu Gminnych Spółdzielni i obejmowała mecenatem życie kulturalne wsi. Ze wsparcia spółdzielni korzystał m.in. Klub Rolnika w Trzcianie, który organizował wydarzenia kulturalne i oświatowe dla mieszkańców.

Kryzys i likwidacja W latach 90. XX wieku, podobnie jak wiele innych gminnych spółdzielni w Polsce, Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” w Świlczy znalazła się w kryzysie związanym z transformacją ustrojową oraz wzrostem konkurencji ze strony prywatnych przedsiębiorców. Rozrost administracji i koszty jej utrzymania zaczęły przewyższać zyski z działalności handlowej; kolejne obiekty handlowe i usługowe wraz z wyposażeniem sprzedawano, aby pokryć bieżące zobowiązania. Część majątku przekazano gminie w zamian za zobowiązania podatkowe, co w efekcie doprowadziło do likwidacji spółdzielni.

Dokumentacja osobowa i płacowa została przekazana do archiwum Związku Lustracyjnego Spółdzielni Pracy w Rzeszowie.

Znaczenie Działalność Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Świlczy odegrała istotną rolę w powojennej modernizacji wsi Trzciana i innych miejscowości gminy Świlcza, zapewniając rolnikom dostęp do towarów konsumpcyjnych, nawozów, materiałów budowlanych i usług, a także wspierając lokalne życie kulturalne poprzez Kluby Rolnika i inne inicjatywy.

Zobacz też Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” Kółko Rolnicze w Trzcianie

Przypisy

Bibliografia

.

Kategoria:Spółdzielnie rolnicze Kategoria:Spółdzielnie w Polsce Kategoria:Świlcza (gmina) Kategoria:Trzciana (powiat rzeszowski)