Państwowe Nieruchomości Ziemskie – jednostka organizacyjna Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, powołana w celu zagospodarowania ziem położonych na Ziemiach Odzyskanych i stanowiących własność Skarbu Państwa oraz prowadzenia działalności rolniczej. Państwowe Nieruchomości Ziemskie (PNZ) powołano w 1946 roku na mocy zarządzenia Ministra Rolnictwa i Reform RolnychZarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 27 września 1946 r. w sprawie powołania Państwowych Nieruchomości Ziemskich..
Powołanie Nieruchomości Powołanie PNZ nastąpiło poprzez wyodrębnienie administracji nieruchomości ziemskich z zakresu kompetencji urzędów ziemskich. Funkcjonowanie PNZ pozostawało w ścisłym związku z aktami normatywnymi, w tym z dekretem z 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa, dekretem z 1946 r. przekazaniu przez państwo mienia nierolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska, dekretem z 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich oraz z dekretem z 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych oraz b. Wolnego Miasta GdańskaDekret z dnia 12 sierpnia 1946 r. o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji ogólnej. Dz.U.1946 nr 43 poz. 248 Dekret z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa. Dz.U.1945 nr 57 poz.321 Dekret z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska. Dz.U. 1946 nr 49 poz. 279 Dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Dz. U. 1946 nr 13 poz. 87 Dekret z dnia 6 grudnia 1946 r. o przekazywaniu przez Państwo mienia nierolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska. Dz. U. 1946 nr 71 nr 389 .
Podstawowe zadania Nieruchomości Do podstawowych zadań PNZ należało zagospodarowanie wszystkich ziem, w tym zwłaszcza ziem położonych na Ziemiach Odzyskanych oraz wznowienie produkcji rolniczej, w związku z sytuacją aprowizacyjną kraju. Dotyczyło to ziem poniemieckich, opuszczonych przez nowych osadników, pozostających odłogiem bądź o nieuregulowanym stanie prawnym Aleksander Lichorowicz, Państwowa gospodarka ziemią w Polsce 1944–1960, UJ, Kraków 1987, 34-54. Tadeusz Kisielewski, Ziemie Odzyskane 1945–1956. Polityka – społeczeństwo – gospodarka, UW, Warszawa 2010, s 155-176.. Zidentyfikowane nieruchomości ziemskie zaczęto gromadzić głównie wokół majajątków (pałaców) poniemieckich, tworząc coraz większe obszary użytków rolnych, stanowiących początek nowych jednostek organizacyjnychWiktor Pawlak, Polskie prawo rolne, PWN, Warszawa 1988, s. 12-16. ISBN 83-01-08771-4. Ponadto zadaniem PZN było podjęcie działaności rolniczej, w oparciu o pozostawione narzędzia i sprzęt rolniczyKarol Maciejko, Od Państwowych Nieruchomości Ziemskich do państwowych gospodarstw rolnych (1946-1982). Charakterystyka źródeł do dziejów rolnictwa upaństwowionego w zasobie archiwum państwowego w Olsztynie. https://openurl.ebsco.com/results?sid=ebsco:ocu:record&bquery=IS+0023-3196+AND+IP+3+AND+DT+2017&link_origin=scholar.google.com&searchDescription=Komunikaty%20Mazursko-Warminskie%2C%202017%2C%20Issue%203Paweł Czechowski (red.), Prawo Rolne, Wolter Kluwer, Warszawa 2015, s. 145-147, ISBN: 978-83-264-9433-8 .
Zakres działalności PNZ obejmował nie tylko nieruchomości ziemskie, lecz również związane z nimi składniki majątkowe, w tym zakłady przemysłu rolno-spożywczego (mleczarnie, młyny, olejarnie, przetwórnie, masarnie, itp.), warsztaty mechaniczne, zabudowania gospodarcze, a także inwentarz żywy i martwy Stefan Inglot (red.), Historia osadnictwa na Ziemiach Zachodnich i Północnych, PWN, Warszawa 1961, 15-16. . Utworzenie Państwowych Nieruchomości Ziemskich zapoczątkowało proces budowy scentralizowanego systemu zarządzania gruntami przejętymi przez państwo, które z mocy prawa stały się własnością Skarbu PaństwaPaństwowe Nieruchomości Ziemskie, Encyklopedia Ekonomiczno-Rolnicza, PWRiL, Warszawa 1984, s. 515Wacław Rogala, Działalność Państwowych Nieruchomości Ziemskich 1946-1948, [w:] Początki socjalistycznej gospodarki rolnej w Polsce w latach 1946-1948, „Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie”, t. V, Warszawa 1972, s. 22-36.
Ze względu na znaczne zasoby gruntów skoncentrowanych na obszarze Ziem Odzyskanych, utworzono dziesięć zarządów okręgowych PNZ, z siedzibami w Opolu, Wrocławiu, Jeleniej Górze, Poznaniu, Gorzowie, Szczecinie, Koszalinie, Sopocie, Olsztynie oraz w Giżycku. W strukturze organizacyjnej Zarządu wyodrębniono wyspecjalizowane komórki, w tym wydziały: organizacyjny, sprawozdawczości, rolny, zaopatrzenia i zbytu, finansowy, badań i planowania, mechanizacji, a także referat społecznyJan Churski, Problemy gospodarki ziemią w Polsce Ludowej, KiW, Warszawa 1965, s 23-56..
W 1949 r. Państwowe Nieruchomości Ziemskie zostały zlikwidowane na podstawie decyzji Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie utworzenia państwowych gospodarstw rolnych, co oznaczało przejście do nowego etapu organizacji państwowego sektora rolnego w Polsce LudowejZarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 29 marca 1949 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania, o utworzeniu Centralnego Zarządu Państwowych Gospodarstw Rolnych. M.P. 1949 nr 19 poz. 286 .
Zobacz też Państwowe gospodarstwo rolne
Przypisy
Kategoria:Rolnictwo w PRL