Golęczewo (niemiecki Golenczewo, Golenhofen) wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, w gminie Suchy Las.
Nazwa Pierwszy zachowany zapis pierwotnej nazwy wsi pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1313 kiedy to odnotowano ją pod staropolską nazwą „Golenzcowo” (odnotowana także w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski), 1387 „Golenczewo”, 1391 „Golanczewo”, 1391 „Golinczewo, Golenczewo Paarvm”, 1400 „Golenczino”, 1408 „Golanczino”, 1428 „Golyencewo”, 1430 „Golencewo”, 1463 „Golynczewo”, 1470 „Golanczow”, 1563 „Golinczewo”, 1580 „Gołwierzewo” .
Nazwa ta pochodziła od nazwy osobowej Goleniec. Od dawnej nazwy wsi Golęczewo pochodzi polskie odmiejscowe nazwisko szlacheckie Golęczewskich, które notowane jest od średniowiecza. Byli oni dawnymi właścicielami miejscowości.
Po rozbiorach Polski w okresie zaborów, przed traktatem wersalskim w XX wieku Niemcy używali zgermanizowanej nazwy w języku niemieckim Golenhofen. Nazwa ta urzędowo została zmieniona na niemiecką w 1906.
Historia Miejscowość istniała jednak wcześnij niż odnotowały to pierwsze zapisy. Osada stała istniała w miejscu obecnej wsi najprawdopodobniej już we wczesnym średniowieczu (okres wczesnopiastowski), o czym świadczą znaleziska archeologiczne m.in. z lat 1983–1985, 1990–1991, 2009 i 2013. Osada zamieszkana była przez ludność słowiańską. Siedem stanowisk archeologicznych potwierdza na pewno istnienie tu wsi w X-XII wiekuAndrzej Krzyszowski, Golęczewo i Suchy Las. Z problematyki lokacji wsi wielkopolskich, w: Archeologia dawnego osadnictwa Wielkopolski, Wielkopolski Wojewódzki Konserwator Zabytków, Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich Oddział Wielkopolski, Poznań, 2018, s. 216-228, .
Wieś istnieje co najmniej od pierwszej połowy XIV wieku i ma średniowieczną metrykę. Początkowo była własnością szlachecką należącą do Gosławskich, a później Golęczewskich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko. Od 1320 miejscowość leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1446 odnotowano ją w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1510 leżała w parafii Sobota.
Pierwszy zapis historyczny pochodzi ze źródeł kościelnych. W 1313 biskup poznański Andrzej Zaremba erygując altarię św. Szymona, Judy i Tomasza w katedrze poznańskiej nadał tej altarii m. in. dziesięciny z ról Piotra w Gołęczewie. W 1374, według zachowanej wzmianki z 1420, biskup poznański Jan z Lutogniewa przyznał kościołowi w Chojnicy dziesięciny z Gołęczewa.
W latach 1387-1406 w kilku procesach majątkowych odnotowywany był Mała (oryg. „Mala”) Golęczewski z Golęczewa. W 1387 toczył on spór sądowy z Andrzejem z Rosnowa o 20 grzywien Wiano (majątek). W tym samym roku wystąpił jako zachodźca Jutki z Knyszyna oraz jej dzieci w sporze z panią z Gowarzewa o dziedzinę Lubicz. W 1388 tenże w sporze z Hanką z Gowarzewa o 4 grzywny poręki. W 1388 Mala Gołęczewski w imieniu brata Mirosława (później notowano tylko brata Mikołaja) był w sporze ze Sławętą z Kłodziska o 6 grzywien. Brat Mali ręczył Sławęcie w tej sprawie za Kiliana. W 1388 Golęczewskiemu przysądzono dwa łany wolne w Gonięcinie (obecnie Golęcin, część miasta Poznania) od Bietki córki Michała zwanego Rozwora.
W 1387 odnotowano świadka Zmysława z Golęczewa, a w 1391 świadka Mikosza, który miał zastaw w Golęczewie. W latach 1391-1392 odnotowany został Gosław z Golęczewa. W 1391 dowodził on przy pomocy świadków, że nie ukradł koni kmieciowi z Rawowic koło Swarzędza, (obecnie to Rabowice). W latach 1391-1392 toczył on spór sądowy z podsędkiem poznańskim Maciejem Jadem z Bądlina (obecnie to Bąblin) o 20 grzywien szkody.
W latach 1391-1393 dziedzicem we wsi był Maciej Gosławowic. W latach 1391-1392 wygrał proces sądowy z Jarosławem Jalawą dziedzicem Sierakowa o 10 grzywien z tytułu poręki i 20 grzywien szkody. Sąd przysądził Sierakowo: Maciejowi 2/3 wsi oraz Żydowi Aronowi 1/3 wsi. W 1393 Maciej toczył spór sądowy z kmieciami z Chludowa, poddanymi komandora zakonu joannitów ze Świętego Jana koło Poznania. W 1393 Jakub z Golęcina był w sporze sądowym z Tomisławem z Przecławia. W 1395 Pełka z Golęcina toczył spór z Jaśkiem Sobockim o zboże w Golęcinie. W 1404 sąd ziemski uznał prawa Katarzyny z Golęcina do jej wiana w tej wsi i stwierdził, że nie ma ona odpowiadać za długi męża ze swej części Golęcina. W 1404 Jadwiga z Golęcina była w sporze ze swym bratem Piotrem Kamieniewskim o 1/4 Kamionek koło Kórnika. W 1406 Szymon dziedzic Golęcina pozwany został przez syna swego Piechnę mieszczanina z Poznania o 20 grzywien posagu jego matki, żony Szymona.
W 1412 i w 1418 odnotowany został Andrzej Golęczewski, a w 1420 Wincenty i Andrzej Ramszowie, dziedzice Gołęczewa. W 1422, 1427, 1428, 1430 wpomniany Ramsz Golęczewski z Golęczewa. W 1435 Katarzyna żona Ramsza z Golęczewa była w sporze z Więcoszką, Katarzyną, Małgorzatą, Anną i Janem dziećmi zmarłego Dziersława z Wargowa. W latach 1442-1445 dziedzicem we wsi był Wincenty Ramsz Golęczewski. W 1446 Katarzyna żona Mac. Sobockiego dała mężowi swoją część Golęczewa odziedziczoną po ojcu i matce.
Średniowieczne źródła odnotowały również wśród mieszkańców wsi przedstawicieli niższych stanów. W 1427 imiennie wspomniano kmiecia Jana Klawka z Gołęczewa poddanego Ramsza, a w 1431 kmiecia Jana Gąsiora z Gołęczewa.
W 1463 Maciej Nieczajeński z synem Mikołajem zapisał Stanisławowi altarzyście w kościele parafialnym św. Marii Magdaleny w Poznaniu czynsz w wysokości dwóch kop groszy czeskich z prawem wykupu za 30 grzywien na swoich dwóch częściach jakie miał w Golęczewie. W 1470 Mikołaj Golęczewski sprzedał Dobrogostowi z Soboty połowę wsi Nieczajny za 500 grzywien. W 1472 Katarzyna zakonnica w klasztoru św. Katarzyny w Poznaniu sprzedała za 100 grzywien Markowi Golęczewskiemu 6 łanów w Golęczewie, które jej przypadły w podziale majątku z siostrami.
W 1497 Maciej, Katarzyna i Anna małoletnie dzieci zmarłego dziedzica Golęczewa Mikołaja Golęczewskiego wysłały w swoim zastępstwie na wyprawę wołoską w czasie wojny polsko-tureckiej sługę (łac. „familiaris”) Jana. W 1506 Maciej Golęczewski zapisał swojej żonie Annie, córce Piotra Jabłonowskiego z Jabłonowa koło Sierakowa 30 grzywien posagu na połowie wsi Golęczewo. W 1515 i 1521 wykupiono czynsz w wysokości dwóch grzywien z Golęczewie przeznaczony na uposażenie dziekana w kolegiacie w Szamotułach. W 1527 i 1530 odnotowano Macieja Golęczewskiego asesora sądu w Poznaniu.
Zachowały się także zapisy w historycznych księgach podatkowych dotyczące wsi. W 1444 we wsi odnotowano 7 łanów oraz folwark. W 1470 Mikołaj z Golęczewa zalegał z podatkiem. W 1475 Mikołaj dziedzic części wsi zalegał z podatkiem. W 1508 miał miejsce pobór z 4 półłanków w Golęczewie. W 1510 Golęczewo należało do dziedzica Macieja. We wsi był folwark, 7 łanów osiadłych, jeden łan opuszczony oraz karczma z prawem wyszynku. W 1563 miał miejsce pobór z 6 łanów oraz karczmy dorocznej. W 1577 pobór podatkowy ze wsi zapłaciła Anna Sobocka. W 1580 zapłaciła ona pobór od 3,5 łana, 4 zagrodników oraz młyna wodnego dziedzicznego o jednym kole wodnym .
Wieś szlachecka Gołwiczewo położona była w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskimAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, Wielkopolska t. I, Warszawa 1883, s. 36..
Golęczewo (623 ha) zostało wykupione z rąk polskich w październiku 1901 z zamiarem stworzenia tu tzw. wzorcowej wsi niemieckiej, zgodnej z założeniami Hakaty. Zapłacono za nie 530.000 ówczesnych marek. Wieś była zaniedbana, w związku z czym najpierw przeprowadzono prace przygotowawcze: melioracyjne, budowlane i wyposażeniowe. Do przyjęcia osadników zatwierdzono ją dopiero w 1903. Miała to być wieś ewangelicka, o dużym stopniu samowystarczalności – z kościołem, szkołą, salą gimnastyczną, łaźnią, pralnią, piekarnią, strażą pożarną i wodociągiem. Domy wybudowane w Golenhofen (ówczesna nazwa) były białe z aplikacjami czerwonymi i czarnymi (barwy pruskie). Obok zrealizowano stajnie i obory (2-4 konie i 8-10 krów). Zbudowano też salę modlitw i zebrań, mieszkanie dla nauczyciela, łaźnię z piekarnią i pralnią oraz izbą przechowywania sprzętu gaśniczego, a także zbiornik wodny z silnikiem wiatrowym, napędzającym wiejski wodociągPrzemysław Hauser, Kolonista niemiecki na ziemiach polskich w XIX i XX wieku – mit i rzeczywistość, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, 1994, ss.6-7, .
Życie społeczne gminy cechował konflikt między dwiema grupami osadników: z głębi Rzeszy i reemigrantami ze wschodu (ci pierwsi uważali się za element wartościowszy i byli preferowani przez administrację prowincjonalną przy obsadzie stanowisk w gminie). Mimo wysiłków państwowych wieś nie stała się wzorem dla ludności polskiej, a jej status majątkowy nie odbiegał od wsi polskich.
Do Golęczewa organizowano wycieczki dla dziennikarzy, parlamentarzystów i dygnitarzy różnego szczebla, celem demonstracji osiągnięć niemieckich kolonistów (m.in. 24 maja 1909, 6 czerwca 1910 i we wrześniu 1913).
Pozostałością kolonizacji jest cmentarz ewangelicki przy ul. Dworcowej.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.
Współczesność W Golęczewie znajduje się klub piłkarski GKS Golęczewo, remiza strażacka, szkoła i przedszkole. We wsi funkcjonuje także apteka. Dojazd z Poznania zapewniają autobusy podmiejskie linii 905 i 907 oraz pociągi osobowe w kierunku Piły – do przystanku Golęczewo. Linie autobusowe przebiegające przez wieś obsługiwane przez ZKP kończą swój bieg na dworcu ulokowanym na osiedlu Sobieskiego w Poznaniu. Przez wieś przebiega Transwielkopolska Trasa RowerowaAndrzej Kaleniewicz, Transwielkopolska Trasa Rowerowa, Atlas rowerowy, Poznań, Pietruska & Mierkiewicz, 2003, .
Na zachód od wsi znajduje się Obszar Chronionego Krajobrazu Doliny Samicy Kierskiej.
Przypisy
Bibliografia
Bajer Maria, Golęczewo wieś z zabudową szachulcową, „Kronika Powiatu Poznańskiego”, nr 2, Poznań 2011, s. 41–57, także na stronie: https://powiat.poznan.pl/wp-content/uploads/2014/02/kronika_wnetrze_2011.pdf. Bajer Marian, Bibliografia. O krainie między Wartą a Samicą, Golęczewo 2006. Golęczewo. Jubileusz 2005, red. Maria Bajer, Golęczewo 2007. Jakobi V., Das Musterdorf Golenhofen in der Provinz Posen, w: tejże, Heimatschutz und Bauerndorf. Zum planmäßigen Dorfbau im Deutschen Reich zu Beginn des 20. Jahrhunderts, Berlin 2003, także na stronie: https://depositonce.tu-berlin.de/handle/11303/1027. Jakóbczyk W., Kolonizatorzy i hakatyści, Poznań 1989. Jubileusz 700-lecia Golęczewa, t. 2, wybór, oprac. i red. Maria Bajer, Golęczewo 2017. Piotrowski J., Skierska I., Studium historyczno-przestrzenne. Golęczewo, archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Poznaniu, Poznań 1992. Rylukowska A., Wzorcowa wieś niemiecka – Golenhofen, „Renowacje i Zabytki” 2016, nr 4, s. 42–49, także na stronie: http://powiat.poznan.pl/wp-content/uploads/2017/02/Rylukowska-Wzorcowa-wies.pdf.
Linki zewnętrzne
strona o historii Golęczewa: www.goleczewo.com
Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo poznańskie)