Kwartet smyczkowy d-moll „Śmierć i dziewczyna” – kwartet smyczkowy skomponowany przez Franza Schuberta w 1824 roku.
Geneza i pierwsze wykonania Nazwa utworu pochodzi od pieśni Schuberta „Śmierć i dziewczyna”, której temat został wykorzystany w drugiej części kwartetu. Powstawał on w czasie trudnym dla kompozytora, gdy ten zmagał się z problemami zdrowotnymi i finansowymi. Badacze jego twórczości „traktują ten kwartet jako wyraz jego osobistych konfliktów wewnętrznych. Słuchając tej burzliwej, gwałtownej i emocjonalnej muzyki, trudno oprzeć się pokusie takiej interpretacji. Przemawia za nią nie tylko cytat z pieśni wykorzystany w drugiej części, lecz także nastrój trzech pozostałych odcinków”. Niemniej sam Schubert nigdy nie sugerował, by cytowana w drugiej części pieśń „Śmierć i dziewczyna” dała tytuł całemu kwartetowi i koncentrująca się na temacie śmierci interpretacja utworu może pozostawać w niezgodzie z jego intencjami.
Schubert ukończył kwartet w marcu 1824, jednak zgodnie ze świadectwem Josefa Hauera (który grał pierwsze skrzypce) gdy 29 i 30 stycznia 1826 próbowano utwór w gronie przyjaciół kompozytora ten jeszcze nanosił poprawki w głosach i wykreślał całe fragmenty. Po raz pierwszy kwartet wykonano w domu adwokata Josefa Bartha 1 lutego 1826, zaś po raz drugi miesiąc później w domu organisty i wicekapelmistrza dworskiej orkiestry Franza Lachnera. Według tego ostatniego: „Prymariusz Sch.[uppanzigh], który z powodu zaawansowanego wieku [miał wówczas 50 lat] nie był w stanie podołać takiemu zadaniu, po przegraniu utworu zwrócił się do kompozytora: Braciszku, to nie może być dobre; pozostań przy swoich pieśniach!, na co Schubert w milczeniu spakował nuty i na zawsze zamknął w swoim biurku”.
Incydent wydaje się dość zagadkowy, gdyż Schuppanzigh niedawno z powodzeniem wykonywał tak nowatorskie utwory jak kwartety i Beethovena. Dzieło Schuberta musiało zaszokować swoją niezwykłością, ponieważ publiczne prawykonanie odbyło się dopiero po śmierci kompozytora, 12 marca 1833 na „zebraniach muzycznych” w Berlinie.
Charakterystyka utworu I. Allegro Pierwszą część otwierają przejmujące akordy, których specyficzne, ostre brzmienie jest konsekwencją gry na pustych strunach d. To gwałtowne, urywane wprowadzenie wiedzie do równie niespokojnego pierwszego tematu, przy czym dominującą rolę w dalszym przebiegu muzyki pełnią uporczywie powtarzane figury triolowe o opadającym kierunku melodii. To od nich pochodzi większość motywów obecnych w utworze. Rozjaśnienie nastroju przynosi epizod skrzypcowy przygotowujący śpiewny temat w tonacji F-dur. Jednak dominujący w kwartecie nastrój niepokoju przywraca „dramatycznie sfigurowany epilog ekspozycji, a później krótkie, kontrapunktyczne przetworzenie, zdominowane niespokojnym rytmem punktowanym i o bardzo kontrastowanym przebiegu”, potęguje go zaś „powrót początkowych tematów w pełniejszej, bogatszej oprawie harmonicznej, a wyjątkowo dramatycznie brzmi koda, kiedy w ostatnich taktach nad tematem rozwija się zadziwiająca fraza skrzypiec”.
II. Andante con moto Temat drugiej części został zaczerpnięty przez kompozytora z jego pieśni „Śmierć i dziewczyna”, jednak w wersji nieco zmodyfikowanej w stosunku do introdukcji jaką fortepian rozpoczyna pieśń. Jest to prosta melodia składająca się zaledwie z kilku nut i nigdy nie odbiegająca zbytnio od bazowej tonacji g-moll, która dostarcza materiału dla pięciu kolejnych wariacji o rosnącej intensywności. Tekst Matthiasa Claudiusa, do którego Schubert ułożył pieśń, to ośmiowersowy dialog pomiędzy dwójką tytułowych bohaterów. Dziewczyna prosi śmierć o darowanie życia, ta jednak oświadcza, iż jej prośby niczego nie zmienią, przy czym zaznacza, „że nie jest jej wrogiem – przeciwnie, przynosi ukojenie od trosk”. W całej drugiej części „odcinki melancholijne i wyciszone zestawione zostały z fragmentami, w których gwałtowne zmiany dynamiki wprowadzają elementy niepokoju”.
Po homofonicznym przedstawieniu tematu przez wszystkie cztery instrumenty w pierwszej wariacji melodię przejmują drugie skrzypce, które grają pulsujące figury triolowe, podczas gdy na tym tle pierwsze skrzypce rozwijają niezwykłą, „poszarpaną” figurację. W drugiej wariacji prowadzenie przejmuje wiolonczela, „podczas gdy towarzyszące jej głosy ostinatowo powtarzają swoje formuły”. Bardziej homofoniczna tekstura znowu dominuje nad wprowadzającą niepokój, przenikliwą wariacją akordową, z którą po chwili kontrastuje śpiewny ustęp w trybie majorowym (G-dur), w ramach którego pierwsze skrzypce grają bardzo emocjonalną partię wysoko ponad całą resztą zespołu. W piątej i ostatniej wariacji powraca tryb minorowy, przy czym napięcie narasta aż do patosu, do czego przyczynia się zwłaszcza wiolonczela przez całą pierwszą cześć tematu grająca jeden, niezmienny niski dźwięk. Melodia kody jest w tonacji A-dur, co jednak niewiele zmienia jeśli chodzi o rozproszenie ogólnego smutku tej części.
III. Scherzo: Allegro motto Początek tej części powraca do gniewnej intensywności otwarcia, przy czym jest ono oparte na początku jednego z tanców niemieckich Schuberta (D. 790, nr 6). Scherzo to najkrótsza część kwartetu, a jego środkowa część, grana przez trio w D-dur, to jedyny dający wytchnienie odcinek całego utworu, o charakterze niemal idyllicznym. Otaczające ten pastoralny epizod fragmenty są jednak ostre i gwałtowne, przygotowując kulminację całego kwartetu.
IV. Presto Finał w rytmie taranteli lub saltarello, ze względu na wcześniejsze nawiązanie do „Śmierci i dziewczyny” przez wielu komentatorów jest interpretowany jako „taniec śmierci”. Główny temat intonowany jest unisono w środkowym rejestrze, tak jak to miało miejsce już w poprzednich częściach. W pewnym momencie wiolonczela wprowadza uwodzącą drugą melodię pochodzącą z „”, innej pieśni Schuberta, w której ktoś młody odchodzi do Śmierci jako przyjaciela. Zważywszy na kontekst może to być celowe odniesienie. Obok siebie występują frazy o różnym charakterze, „niektóre z nich są śpiewne, przeważa jednak dramatyczna atmosfera podkreślana doniosłym, pełnym brzmieniem zespołu”.
Recepcja Chociaż pierwsi odbiorcy kwartetu byli zaskoczeni ogromnym ładunkiem zawartych w nim emocji, to szybko zdobył właściwe uznanie i „należy dziś do absolutnej klasyki dzieł kameralnych”. Już Robert Schumann przyznawał utworowi wyjątkowy status, pisząc iż: „tylko doskonałość takich dzieł jak kwartet d-moll Schuberta [...] może w jakikolwiek sposób pocieszyć nas po przedwczesnej i dotkliwej śmierci pierworodnego Beethovena”. Z kolei według : „Cały kwartet opiera się na jednym konsekwentnym zamyśle, a środki służące do jego realizacji są zastosowane w sposób tak przekonywający, że nikt, kto słyszy ten utwór po raz pierwszy, nie mógłby wątpić, iż Schubert jest jednym z wielkich mistrzów”Za: . O jego popularności świadczy choćby fakt, iż w podsumowaniu przeprowadzonym w roku 2021 stwierdzono, iż z 56 wykonaniami był on najczęściej granym kwartetem smyczkowym w historii Carnegie Hall. Pisząc w 2001, Andrew Clements doliczył się więcej niż pięćdziesięciu nagrań utworu.
W 1896 Mahler zajął się opracowaniem utworu na zespół smyczkowy, jednak nigdy go nie ukończył (publicznego wykonania doczekała się jedynie część druga). Opracowanie Mahlera zostało później uzupełnione przez i . W XX wieku opracowania utworu na orkiestrę symfoniczną zostały sporządzone przez i .
Kwartet dał tytuł Ariela Dorfmana z 1991, na której podstawie w 1994 Roman Polański nakręcił film. Pojawił się również jako część ścieżki dźwiękowej w kilku innych filmach, takich jak: Dom wampirów (1971), Co? (1972), Portret damy (1996), (2004) oraz w radiowym dramacie Samuela Becketta (1962).
Wybrane nagrania , 1936 (EMI) , 1950 (Deutsche Grammophon) , 1965 (Philips) , 1978 (Nimbus) , 1981 (Deutsche Grammophon) , 1984 (EMI) , 1986 (ASV) , 1987 (Deutsche Grammophon) , 2006 (Hyperion) , 2006 (Nimbus) , 2008 (Harmonia Mundi) , 2013 (Supraphon) , 2018 (BIS)
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Utwory kameralne Franza Schuberta Śmierć i dziewczyna