Kowalik bahamski (Sitta insularis) – gatunek małego ptaka z rodziny kowalików (Sittidae). Endemit Bahamów; jest krytycznie zagrożony wyginięciem, być może już wymarł.
Taksonomia Po raz pierwszy kowalika bahamskiego opisał amerykański ornitolog James Bond w 1931, nadając mu nazwę Sitta pusilla insularis, czyli uznając go za podgatunek występującego we wschodniej połowie Stanów Zjednoczonych kowalika malutkiego (S. pusilla). Jako miejsce pozyskania holotypu autor wskazał wyspę Wielka Bahama. Na podstawie kilku badań z dwóch pierwszych dekad XXI wieku takson ten został podniesiony do rangi gatunku i tak go obecnie klasyfikują wiodące ornitologiczne autorytety. Za odrębny gatunek uznano go na podstawie różnic w upierzeniu, długości dzioba i skrzydeł oraz głosu.
Morfologia Długość ciała wynosi około 10,5 cm, masa ciała 9,8–10,1 g. Dalszy opis dotyczy kowalików malutkich. Kantarek, ciemię, kark i górna część płaszcza mają barwę brązową, w odcieniu czekolady mlecznej. Przez oko przebiega ciemny pas. W górnej części płaszcza obecna jest biaława plamka o zmiennych cechach. Wierzch ciała wraz z pokrywami skrzydłowymi mniejszymi są szaroniebieskie. Podobną barwę wykazują środkowe sterówki, u nasady jaśniejsze, niekiedy też białawe wzdłuż stosin. Sterówki T2–T6 wyróżnia smoliście czarna barwa, mają jednak szare końcówki – węższe na piórach T2–T3. Na T5 i T6 obecny jest niepełny ukośny białawy pas położony przed końcem pióra. Pokrywy skrzydłowe mniejsze i średnie szare, niebieskoszaro obrzeżone. Pokrywy skrzydłowe większe oraz lotki III rzędu szare z brązowawym nalotem, te drugie nieco ciemniejsze na wewnętrznych chorągiewkach. Policzki, pokrywy uszne i boki szyi są białawe, broda biała z płowym nalotem, pierś natomiast płowa lub cynamonowopłowa, jasna. Dalej w tyle ciała barwa ta przechodzi w szaropłową, obejmuje brzuch, okolice kloaki i pokrywy podogonowe. Tęczówka brązowa. Dziób ciemny, łupkowoszary, jaśniejszy i bardziej niebieskawy u nasady. Nogi ciemnoszare lub matowobrązowe.
U kowalików bahamskich przechodzący przez oko pas jest ciemniejszy niż u ptaków z kontynentu. Ponadto wyróżnia je znacznie dłuższy dziób, przeciętnie o 2,5 mm dłuższy niż u kowalików malutkich z Florydy. Mają też wyraźnie krótsze skrzydła.
Zasięg występowania Kowaliki bahamskie spotykane są wyłącznie na największej wyspie Bahamów – Wielkiej Bahamie; nie jest znany ich dokładny zasięg na tej wyspie, bowiem we wrześniu 2016 została ona spustoszona przez huragan, który przetrzebił populację kowalików. Rozważano uznanie kowalika bahamskiego za wymarły gatunek i dopiero w maju 2018 odkryto nowe miejsca występowania.
Ekologia i zachowanie Środowiskiem życia kowalików bahamskich są zadrzewienia z sosnami karaibskimi (Pinus caribaea).
Kowaliki bahamskie żywią się głównie nasionami sosen oraz owadami i innymi bezkręgowcami. Pisklęta są karmione pokarmem zwierzęcym, gdy nieco podrosną niekiedy także nasionami sosny z usuniętą twardą skorupą. To aktywne ptaki będące w nieustannym ruchu. Poruszają się w górę i dół pni, a także przeskakują pomiędzy gałęziami i konarami. Ruch w dół zwykle odbywa się w pozycji głową w dół. Blisko spokrewnione kowaliki malutkie to jedne z niewielu ptaków Ameryki Północnej, u których udokumentowano posługiwanie się narzędziami, i możliwe, że podobnie zachowują się kowaliki bahamskie, choć jak dotąd nie potwierdzono u nich takiego zachowania. Kowaliki malutkie podczas żerowania używają kawałków kory, by odłupać inne. Zwykle wyrzucają swoje narzędzie po znalezieniu ofiary.
Głos kowalika bahamskiego opisywany jest jako krótki szczebiot podobny do jaskółczego. Głos kowalika malutkiego, odmienny niż u kowalika bahamskiego, to miękkie tip lub pit.
Lęgi Dla kowalików bahamskich jest niewiele danych na temat lęgów. Jedno gniazdo znaleziono w kwietniu, młodociane osobniki widywano w styczniu, lutym, maju i czerwcu. Trzy znane gniazda kowalików bahamskich znajdowały się dziuplach w konarach drzew, na wysokości ponad 10 m nad ziemią.
Prawdopodobnie znaczna część informacji o lęgach kowalików malutkich dotyczy także kowalików bahamskich. Dalszy opis dotyczy kowalików malutkich. Zazwyczaj ptaki te wyprowadzają jeden lęg. Wykuwają dziuplę w martwym drewnie, co zajmuje im 1–6 tygodni; preferują sosny, jednak mogą założyć gniazdo i w słupie. Rzadko korzystają ze starych dziupli dzięciołów. Przygotowaniem dziupli zajmuje się samiec, przed wybraniem najlepszego miejsca może zaczynać kilka razy. Na budulec gniazda składają się skrzydełka nasion sosen, kawałki kory, źdźbła traw i włókna roślinne. Wyściełane jest bawełną, pierzem, wełną i skrzydełkami nasion. Zniesienie liczy zazwyczaj od 4 do 6 jaj (ogółem od 3 do 7, bardzo rzadko do 9). Skorupka jest biała lub kremowa, bardzo intensywnie nakrapiana czerwonobrązowymi plamami. Średnie wymiary: 15,3 na 12,1 mm. Inkubacja trwa blisko 14 dni. Samica zajmuje się młodymi w gnieździe, jednak pokarm dostarczany jest przez obydwa ptaki z pary. Po 18–19 dniach życia młode stają się w pełni opierzone. Pełną niezależność uzyskują po blisko 44 dniach życia. Występuje gniazdowanie kooperatywne – blisko co piątej parze gniazdujących kowalików malutkich pomaga inny samiec. Zwykle to pierwszoroczny samiec spokrewniony z którymś z partnerów. Nie spółkuje z samicą i nie spędza z nią czasu w gnieździe, jednak pomaga przy konstrukcji gniazda, utrzymaniu go w czystości i karmieniu młodych. Rzadko mogą pomagać dwa samce. Gdy kowaliki bahamskie były liczniejsze, gniazdowanie kooperatywne prawdopodobnie występowało także u nich.
Status i zagrożenia IUCN od 2016 klasyfikuje kowalika malutkiego i bahamskiego jak dwa odrębne gatunki. Kowalik bahamski został w 2016 sklasyfikowany jako gatunek zagrożony wyginięciem (EN, Endangered); w 2018 zmieniono jego status na krytycznie zagrożony wyginięciem (CR, Critically Endangered). Nawet jeśli przetrwał, jego populacja jest skrajnie nieliczna i liczy poniżej 50 dorosłych osobników. Trend liczebności oceniany jest jako silnie spadkowy.
Głównymi zagrożeniami na przestrzeni lat było niszczenie środowiska ich życia przez wycinkę i rozwój gospodarki oraz pożary i huragany. Problem stanowiły również gatunki inwazyjne – drapieżniki (wąż zbożowy, Pantherophis guttatus) czy te stanowiące konkurencję (między innymi wróbel zwyczajny, Passer domesticus, i szpak zwyczajny, Sturnus vulgaris). Na początku 2018 podano w wątpliwość obowiązujący wówczas status zagrożenia. Ostatnie obserwacje pochodziły wówczas z czerwca 2016. We wrześniu 2016 w Bahamy uderzył huragan Matthew. Prowadzone na początku 2018 czterodniowe poszukiwania nie przyniosły rezultatów. Pojawiły się sugestie, by status zagrożenia zmienić na CR (krytycznie zagrożony wyginięciem), być może nawet gatunek należałoby uznać za wymarły. 23 sierpnia 2018 BirdLife International ogłosiło, że dokonano ponownego odkrycia kowalika bahamskiego. 1 maja 2018 podczas badań terenowych, wówczas trwających już około sześciu tygodni, zlokalizowano parę kowalików bahamskich, a blisko 3 tygodnie później obserwowano młodocianego osobnika. Sporządzono dokumentację fotograficzną – zarówno w maju, jak i w kolejnych miesiącach. Późnym latem 2019 w wyspy uderzył wyjątkowo silny huragan Dorian, który spowodował jeszcze więcej zniszczeń. Od tej pory kowalik bahamski nie był obserwowany i potrzebne są dalsze szeroko zakrojone badania, by ustalić, czy niezwykle mała populacja przeżyła kataklizm. Kluczowe znaczenie dla kowalików bahamskich ma ochrona lasów sosnowych na wyspie; dotyczy to i innych bahamskich endemitów, jak lasówka szarogrzbieta (Setophaga dominica) i cytrynka bahamska (Geothlypis rostrata), również polegających na lasach sosnowych.
Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Kowaliki Kategoria:Ptaki Ameryki Północnej Kategoria:Fauna endemiczna Bahamów Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1931 roku