Dom Zdrojowy w Świeradowie-Zdroju – budynek w Świeradowie-Zdroju, położony przy ulicy 3 Maja 1, będący częścią kompleksu uzdrowiskowego. Powstał w 1898 roku według projektu Karla Grossera w stylu eklektyzmu z elementami stylu alpejskiego oraz form neoromańskich i wczesnej secesji.
Powierzchnia użytkowa budynku wynosi 5826 m², a kubatura 26 489 m³. Wpisany jest do rejestru zabytków nieruchomych województwa dolnośląskiego pod nr. 903/J, a także do gminnej ewidencji zabytków miasta Świeradów-Zdrój.
Położenie lewo|mały|Kompleks Domu Zdrojowego wraz z otoczeniem widoczny z lotu ptaka (2026); po prawej kościół pw. św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny
Dom Zdrojowy położony jest przy ulicy 3 Maja 1 w Świeradowie-Zdroju, w centrum miasta, w otoczeniu Parku Zdrojowego. Stanowi on część zespołu uzdrowiskowego, w skład którego wchodzi także dawny budynek Zarządu Uzdrowiska (po wschodniej stronie; obecny Pawilon B Domu Zdrojowego) oraz łącząca je Hala Spacerowa wraz z Pijalnią Wód.
Kompleks ten znajduje się w kwartale ulic: Parkowej, Zdrojowej, marsz. J. Piłsudskiego i 3 Maja.
Przed gmachem rozciąga się 160-metrowy taras z tzw. „sztuczną grotą”, a także przebiega tędy Główny Szlak Sudecki im. Mieczysława Orłowicza.
Nieopodal Domu Zdrojowego znajduje się rzymskokatolicki kościół pw. św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny (pierwotnie pw. św. Jana Nepomucena), wzniesiony w latach 1898–1899 roku w stylu neogotyckim, zdobiony od strony fasady dwoma wieżami. Powstał on równocześnie wraz z Domem Zdrojowym, by służył katolickim kuracjuszom (w tym czasie istniała już w Świeradowie-Zdroju świątynia ewangelicka).
Historia lewo|mały|Kompleks Domu Zdrojowego na ilustracji opublikowanej w 1906 roku lewo|mały|Hala Spacerowa na ilustracji wydanej w 1906 roku; widok w kierunku wschodnim
Pierwsza wzmianka o świeradowskich wodach mineralnych pojawiła się w książce berlińskiego lekarza , wydanej we Frankfurcie nad Odrą w 1572 roku. W tym czasie Świeradów-Zdrój był osadą robotników leśnych i należał do dóbr Schaffgotschów. Kilkanaście lat później, prawdopodobnie pomiędzy 1586 a 1590 rokiem, naukową penetrację Karkonoszy i Gór Izerskich przeprowadził przyrodnik i fizyk Kaspar Schwenckfeld. Wspomniał on w publikacji wydanej w 1600 roku w Lipsku o tamtejszym górnym źródle.
Schaffgotschowie postanowili wykorzystać świeradowskie wody mineralne w sposób zorganizowany. W 1738 roku zbadano właściwości tamtejszych źródeł i specjalna komisja pod przewodnictwem dr. Weista z Pobiednej wydała orzeczenie, w którym zawarto ocenę źródeł. Stwierdzono, iż skutecznie leczą one szereg schorzeń i niedomagań, w tym stanów lękowych oraz chorób żołądka i wątroby.
Rok 1768 stanowił początek zorganizowanej działalności uzdrowiskowej Świeradowa-Zdroju. Wówczas to powstał obok górnego źródła dom mieszkalny z 14 pokojami, zwany „starym domem źródlanym”. Stał się on w szybkim czasie niewystarczający, dlatego też ówczesny właściciel miejscowości, Karol Gotthard Schaffgotsch wzniósł w 1781 roku tak zwany „nowy dom źródlany” z 23 pokojami. Kilkanaście lat później powstał jeszcze jeden dom zdrojowy, w latach 1838–1839 Łazienki Leopolda, a w 1879 roku Łazienki Ludwika.
14 grudnia 1895 roku spłonął dom zdrojowy pochodzący z 1781 roku. Schaffgotschowie szybko podjęli decyzję o budowie nowego obiektu i kosztem pół miliona marek w miejsce spalonego budynku powstał nowy gmach Domu Zdrojowego z 45-metrową wieżą zegarową, ukończony w 1898 roku. W jego budowę zaangażowanych było ponad 600 robotników, a jego projekt opracował wrocławski architekt Karl Grosser.
Wraz z domem zdrojowym wybudowano przyległą do niego, najdłuższą na Dolnym Śląsku halę spacerową długości 80 m wraz z pijalnią wód mineralnych oraz zakład kuracyjny – tzw. dom inspekcyjny, w którym mieściła się siedziba zarządu uzdrowiska, a przed gmachem powstał 160-metrowy taras, na którym umieszczono muszlę koncertową i liczne stoliki z krzesłami. Gmach przyjął pierwszych kuracjuszy w 1899 roku.
mały|Dom Zdrojowy w latach 1940–1945
W sezonie zimowym 1927/1928 przeprowadzono modernizację Domu Zdrojowego, w ramach której większą część pokoi gościnnych wyposażono w bieżącą ciepłą i zimną wodę, a niektóre w osobne łazienki i WC.
W 1945 roku obiekt przejęło państwo polskie, pozostawiając go w zarządzie Ministerstwa Zdrowia. Pierwszym nominowanym dyrektorem Uzdrowiska Świeradów został Marian Siłkowski, który wraz z obsługą doprowadził do rozpoczęcia sezonu kuracyjnego 26 maja 1946 roku. W 1949 roku przebudowano mur oporowy przed Domem Zdrojowym oraz wyremontowano wieżę zegarową, a rok później salę teatralną Domu Zdrojowego przekształcono w kawiarnię.
Dom Zdrojowy w tym czasie spełniał także istotną rolę w rozwoju życia kulturalnego Świeradowa-Zdroju. Prezentowane były w nim programy artystyczne amatorskich zespołów, a w sezonie grała orkiestra zdrojowa.
W lutym 1970 roku doszło do pożaru Domu Zdrojowego, a jego gaszenie utrudniał brak wody, dlatego też strażacy zabezpieczali głównie drewnianą Halę Spacerową. Odbudowa gmachu trwała w latach 1971–1979, w ramach której przeprowadzono kompleksowy remont Domu Zdrojowego, nadbudowano ostatnią kondygnację, zmieniono konstrukcję i formy szczytów, a także zmieniono wystrój zewnętrzny i wnętrz kondygnacji powyżej przyziemia. W kolejnych latach Dom Zdrojowy był jeszcze wielokrotnie modernizowany.
14 stycznia 1988 roku cały kompleks uzdrowiskowy został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych.
Z okazji 260. rocznicy ocembrowania pierwszych świeradowskich źródeł wód mineralnych, w 2014 roku otwarto tutaj Muzeum Górnictwa Uzdrowiskowego.
Architektura zewnętrzna lewo|mały|Gmach Domu Zdrojowego od strony północno-wschodniej (2021)
Dom Zdrojowy w Świeradowie-Zdroju to obiekt murowany z cegły pełnej, wzniesiony na kamiennym cokole z ciosów piaskowca, częściowo tynkowany i licowany białą cegłą okładzinową. Górna kondygnacja, nadbudowana po pożarze z lat 70. XX wieku, jest w całości otynkowana. Gmach kryty jest blachą miedzianą (korpus i wieża widokowa) i ocynkowaną (wykusz i wschodnia wieżyczka), a pierwotnie dachówką ceramiczną. Więźba dachu ma konstrukcję jętkowo-krokwiową na podwójnej ścianie stolcowej
mały|Fragment północnej elewacji Domu Zdrojowego (2019)
Ma nieregularny rzut. Zasadniczą część gmachu stanowi korpus o kształcie zbliżonym do prostokąta. Przylegają do niego liczne przybudówki o zróżnicowanej formie i gabarytach. Od zachodu znajduje prostokątna sala koncertowa, a od północnego-wschodu wieża z pięciobocznym, lekko spłaszczonym ryzalitem. Sama natomiast wieża jest sześciokondygnacyjna, niżej czworoboczna, a wyżej ośmioboczna, zwieńczona dwukondygnacyjnym hełmem z latarnią i iglicą. Między wieżą a korpusem wbudowano mały trójboczny portyk arkadowy. W północno-zachodniej części gmachu znajduje się trójkondygnacyjny ryzalit zwieńczony balkonem i urozmaicony narożnym wykuszem z baniastym hełmem.
Dom Zdrojowy architektonicznie reprezentuje cechy stylu eklektycznego z elementami stylu alpejskiego oraz detalem o formach neoromańskich i wczesnosecesyjnych. Posiada bogaty detal – z kamienia (m.in. wsporniki, obramienia otworów, balkony, portyki wejścia tylnego i bocznego, kolumny, pilastry, arkady, gzymsy czy maszkarony) i ceramiki (blendy i obramienia otworów).
Wejście do Domu Zdrojowego od strony północnej poprzedzono jednobiegowymi schodami betonowymi wykończonymi lastriko, a od strony zachodniej do sali koncertowej prowadzą betonowe schody z dużym podestem, ograniczone prostą balustradą z desek na stalowych słupkach. Ponadto wejścia do gmachu znajdują się od strony południowej (dwa otwory) i wschodniej, gdzie łączy się z Halą Spacerową. Wejście to ujęto w prostokątny otwór zamknięty pełnym łukiem, ujętym w wałkowate obramienie, ze zwornikiem z formie liściastego kartusza, w którego polu widnieje data budowy Domu Zdrojowego – „1898”.
Architektura wnętrz lewo|mały|Sala koncertowa w zachodniej części Domu Zdrojowego (2011)
Zachowano oryginalny układ komunikacyjny Domu Zdrojowego. Klatki schodowe połączone są z korytarzem środkowym, a krótki fragment korytarza w części wschodniej stanowi przejście do Hali Spacerowej. Sama natomiast główna klatka schodowa Domu Zdrojowego znajduje się w północno-zachodnim narożniku holu. Znajdują się tam szerokie dwubiegowe schody ze spocznikiem, ograniczone oryginalną ażurową metalową balustradą o motywach roślinnych. Ich stopnie obłożono drewnem.
Wszystkie posadzki i podłogi Domu Zdrojowego zostały w czasie odbudowy po pożarze i w późniejszym okresie wymienione. Hol główny i korytarz są wyłożone płytkami marmurowymi, a części reprezentacyjnych pomieszczeń (kawiarnia i sala koncertowa) drewnianym parkietem.
mały|Wejście do Domu Zdrojowego od strony Hali Spacerowej; w kartuszu otworu wejściowego widoczna data „1898”
Ściany wewnątrz gmachu są murowane z cegły i tynkowane. W niektórych pomieszczeniach zachowały się drewniane boazerie (w jadalni i korytarzu przyziemia), a ściany holu głównego wykończono okładziną z płyt marmurowych. W kondygnacji przyziemia i holu drugiej kondygnacji zachował się neoromański detal w postaci zróżnicowanych podpór – kolumny holu przyziemia z koszowym kapitelem, otynkowanej kolumny w holu piętra z motywem liśćmi akantu czy wielobocznej kolumny z głowicą ozdobioną motywem liści kasztanowca.
Stropy pomieszczeń reprezentacyjnych Domu Zdrojowego (hol i jadalnia) posiadają dekorację sztukatorską w formie elementów geometrycznych nawiązujących do motywów gotyckich oraz zgeometryzowanych fryzów roślinnych. Sala koncertowa sklepiona została potężnym trójprzęsłowym sklepieniem sieciowym z lunetami na gurtach ozdobionych ornamentalną dekoracją sztukatorską.
Dom Zdrojowy posiada 262 miejsca noclegowe w pokojach jedno-, dwu- i trzyosobowych oraz w apartamentach. Wyposażony jest w spa, jadalnię, kawiarnię, salę gimnastyczną, pijalnię wody mineralnej, basen oraz sklepy z pamiątkami i naturalnymi kosmetykami. Działa tu też Muzeum Górnictwa Uzdrowiskowego, zlokalizowane w piwnicach gmachu. W początkowym okresie działalności, na parterze Domu Zdrojowego znajdowały się m.in. salony: gier, muzyczny i taneczny, a na wyższych kondygnacjach 70 pokoi gościnnych. Wnętrza zdobiły m.in. obrazy malarza oraz rzeźby .
Pozostałe obiekty kompleksu Hala Spacerowa lewo|mały|Hala Spacerowa w kierunku zachodnim Hala Spacerowa i Pijalnia Wód Mineralnych łączy ze sobą pozostałe dwa budynki zespołu kompleksu uzdrowiskowego. Ma kształt mocno wydłużony, opierając się o elewacje obydwu gmachów, a wieńczą ją otwory drzwiowe umieszczone w sklepionych podcieniach Domu Zdrojowego i dawnego gmachu Zarządu Uzdrowiska. Jest to najdłuższy tego typu obiekt na Dolnym Śląsku, o długości 80 m.
Hala podzielona jest na dwa trakty, akcentowana w środkowej osi pięciobocznym ryzalitem południowym, stanowiącym pierwotnie obejście sześciobocznej sceny. Po przeciwnej stronie ryzalitu umieszczono Pijalnię Wód Mineralnych ze źródłem wody pitnej. W południowym ciągu Hali Spacerowej ciągną się natomiast przybudówki mieszczące małe pomieszczenia usługowo-handlowe.
Jest ona obiektem o konstrukcji drewnianej (modrzewiowej) ryglowej na niskiej kamiennej podmurówce. Była ona pierwotnie ażurowa, w latach 20. XX wieku została przeszklona. Posiada murowane otynkowane wypełnienie z cegły w dolnej partii, a u góry wypełniona jest deskami stanowiącymi tło dla dekoracyjnych elementów, zdobiących belki konstrukcyjne. Nakryta jest stropem deskowym.
Zachowały się oryginalne, stylizowane wczesnosecesyjne malowidła na modrzewiowych deskach stropowych, a w ryzalicie południowym eklektyczne malowidło przedstawiające herb Schaffgotschów z trzymaczami. Ponadto halę zdobi świecznik-korona przy wejściu z hali do pijalni.
Budynek Zarządu Uzdrowiska Budynek Zarządu Uzdrowiska (późniejszy Pawilon B) powstał w 1899 roku (data ta widnieje w kartuszu nad wejściem od strony Hali Spacerowej), a w kolejnych dwóch latach go rozbudowano. Znajduje się we wschodniej części kompleksu uzdrowiskowego.