Teoria ruchomego reflektora czasu () to stanowisko w filozofii czasu, zgodnie z którym w klasycznej postaci wszystkie chwile czasu istnieją, lecz tylko jedna z nich jest obiektywnie teraźniejsza, a to, która chwila jest teraźniejsza, zmienia się wraz z upływem czasu. W klasycznej postaci jest to eternalistyczna odmiana A-teorii czasu: łączy ontologię bloku czasowego z tezą, że czas naprawdę płynie. We współczesnej literaturze nazwa ta bywa jednak używana szerzej i obejmuje także kilka pokrewnych wariantów.
Nazwa teorii odwołuje się do obrazu reflektora, ponieważ obiektywna teraźniejszość „przesuwa się” przez blok czasu podobnie do światła omiatającego rząd domów przy ulicy. Metaforę tę sformułował w książce Scientific Thought z 1923 roku, choć sam nie był zwolennikiem tego stanowiska. Broad opowiadał się raczej za teorią rosnącego bloku czasu, a źródeł tego stanowiska można szukać jeszcze u Samuela Alexandra.
Teoria ruchomego reflektora i teoria rosnącego bloku bywają traktowane jako stanowiska pośrednie między prezentyzmem a eternalizmem lub między A-teorią czasu a B-teorią czasu. Często opisuje się klasyczną postać tej teorii jako „nieprezentystyczną A-teorię”. Teoria ruchomego reflektora przyjmuje dynamiczną tezę A-teorii, zgodnie z którą czas naprawdę płynie, a to, co obiektywnie teraźniejsze, ulega zmianie, a zarazem przyjmuje statyczną ontologię B-teorii, według której istnieją byty przeszłe, teraźniejsze i przyszłe, więc całość tego, co istnieje, nie ulega zmianie. Pokrewne zagadnienia, zwłaszcza realność upływu czasu oraz relacje między prezentyzmem, eternalizmem i ontologią czasu, omawiają także polskie prace filozoficzne.
Odmiany i rozwinięcia Według Rossa Camerona i Daniela Deasy'ego określenie „teoria ruchomego reflektora” obejmuje we współczesnej filozofii czasu co najmniej trzy odrębne stanowiska. Pierwszym jest tradycyjna teoria ruchomego reflektora, wywodzona od Broada, którą można rozumieć jako wzbogaconą B-teorię czasu. Drugim jest permanentystyczny temporalizm propozycjonalny (), łączący permanentyzm, czyli pogląd, że wszystko zawsze istnieje, z temporalizmem, według którego propozycje, czyli treści zdań, mogą z upływem czasu zmieniać swoje wartości logiczne. Trzecim jest wzbogacona postać prezentyzmu, rozwijana przez . Zaproponowano też dalsze warianty tej teorii.
Teorię ruchomego reflektora można rozszerzyć tak, by obejmowała nie tylko rozróżnienie między jednym momentem czasu a innym, lecz także rozróżnienie między jedną świadomością a inną. Wariant tej teorii odgrywa ważną rolę w fabule powieści Freda Hoyle'a , która łączy ideę ruchomego reflektora z .
Krytyka Jednym z klasycznych zarzutów wobec teorii ruchomego reflektora jest to, że metafora „przesuwającego się” reflektora sama nie wyjaśnia upływu czasu, lecz jedynie go obrazuje. W tej postaci teoria ma prowadzić do regresu odwołań do kolejnych „wyższych” poziomów czasu, które miałyby wyjaśniać sam ruch reflektora.
W nowszej literaturze dyskutowany jest także zarzut, że klasyczna wersja teorii trudno daje się pogodzić ze szczególną teorią względności, jeśli wymaga globalnie wyróżnionej teraźniejszości. Omawia się również zarzut epistemiczny: skoro wszystkie chwile istnieją, teoria musi wyjaśnić, skąd podmiot miałby wiedzieć, że znajduje się właśnie w obiektywnie teraźniejszym momencie.
Przypisy
Kategoria:Filozofia czasu i przestrzeni