Wojna gospodarcza (ang. ) – wykorzystywanie instrumentów ekonomicznych w celu osłabienia gospodarki przeciwnika, a przez to zmniejszenia jego potencjału politycznego i wojskowego. Obejmuje działania takie jak blokady, embarga, sankcje gospodarcze, zamrażanie aktywów, odcinanie od systemów finansowych i kontrolę eksportu.

Historia Blokada kontynentalna thumb|Karykatura z 1807 roku przedstawiająca skutki wzajemnych blokad: syty John Bull i głodny Napoleon Pierwszą wojnę gospodarczą na skalę kontynentalną prowadzili Napoleon i Wielka Brytania w latach 1806–1814. Dekret berliński z 21 listopada 1806 roku zakazał państwom podległym Francji handlu z Wielką Brytanią. System okazał się bardziej szkodliwy dla Francji i jej sojuszników niż dla Brytyjczyków, a odmowa Rosji dalszego przestrzegania blokady stała się jedną z przyczyn inwazji na Rosję w 1812 roku.

I wojna światowa W czasie I wojny światowej państwa Ententy prowadziły blokadę morską Niemiec, rozszerzając ją stopniowo o kontrolę handlu państw neutralnych, konfiskatę towarów na morzu i odmowę dostępu do międzynarodowych kredytów. Blokada przyczyniła się do kryzysów żywnościowych w Cesarstwie Niemieckim, szczególnie w tzw. rzepowej zimie 1916-1917.

Okres międzywojenny Pakt Ligi Narodów wprowadził sankcje gospodarcze jako instrument utrzymania pokoju, traktując je jako alternatywę dla użycia siły militarnej. Sankcje nie powstrzymały jednak inwazji Włoch na Etiopię w 1935 roku, co podważyło wiarygodność tego instrumentu.

II wojna światowa W 1939 roku Wielka Brytania utworzyła (Ministry of Economic Warfare), koordynujące blokadę III Rzeszy. Wojna ekonomiczna w tym okresie obejmowała blokadę morską, prewencyjne wykupywanie surowców strategicznych od państw neutralnych (zwłaszcza wolframu z Portugalii i Hiszpanii), a od 1943 roku także bombardowania strategiczne obiektów przemysłowych i rafinerii. Niemcy prowadziły wojnę podwodną w celu odcięcia Wielkiej Brytanii od dostaw surowców i żywności.

Zimna wojna W okresie zimnej wojny głównym instrumentem kontroli transferu technologii z Zachodu do bloku wschodniego był CoCom (1949-1994). W 1973 roku państwa OAPEC nałożyły embargo naftowe na państwa wspierające Izrael w wojnie Jom Kipur, powodując czterokrotny wzrost cen ropy i globalną recesję.

Instrumenty David Baldwin w pracy Economic Statecraft (1985) wyróżnił następujące kategorie instrumentów wojny gospodarczej:

Sankcje gospodarcze obejmujące zamrożenie aktywów, zakazy transakcji i ograniczenia sektorowe Embargo na towary strategiczne (broń, surowce energetyczne, technologie) Blokada morska odcinająca dostęp do szlaków handlowych Odcięcie od systemów finansowych, w tym od systemu SWIFT Kontrola eksportu produktów podwójnego zastosowania i technologii strategicznych Cła i bariery handlowe nakładane w celu osłabienia konkurencyjności gospodarki przeciwnika Wykup prewencyjny (preclusive purchasing) surowców strategicznych w celu pozbawienia przeciwnika dostępu do nich

Robert Blackwill i Jennifer Harris w pracy War by Other Means (2016) określili współczesne wykorzystanie instrumentów ekonomicznych do celów geopolitycznych mianem geoekonomii.

Przypadki współczesne Sankcje wobec Rosji po 2022 roku Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w lutym 2022 roku Unia Europejska, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i państwa sojusznicze nałożyły na Rosję sankcje gospodarcze o bezprecedensowej skali. Obejmowały one zamrożenie rezerw Banku Centralnego Rosji, odcięcie głównych banków rosyjskich od systemu SWIFT, embargo na import ropy naftowej i węgla, zakaz eksportu półprzewodników i technologii podwójnego zastosowania oraz sankcje indywidualne.

W grudniu 2022 roku państwa G7 wprowadziły limit cenowy 60 USD za baryłkę na rosyjską ropę transportowaną z wykorzystaniem zachodnich usług ubezpieczeniowych i transportowych. Rosja obchodzi limit, wykorzystując tzw. flotę cieni do transportu ropy poza zachodnim systemem ubezpieczeniowym.

Wojna handlowa USA-Chiny W lipcu 2018 roku Stany Zjednoczone nałożyły cła w wysokości 25% na chińskie towary o wartości 34 mld USD, rozpoczynając eskalację wzajemnych barier handlowych z Chinami. Do kwietnia 2025 roku amerykańskie cła na chińskie towary osiągnęły 145%, a chińskie retorsje 125%. Konflikt obejmuje również ograniczenia eksportu zaawansowanych układów scalonych i sprzętu do ich produkcji do Chin oraz restrykcje wobec Huawei.

Inne przypadki Wieloletnie reżimy sankcyjne obowiązują wobec Iranu (od 1979, zaostrzane od 2012 w związku z programem jądrowym) i Korei Północnej (od 2006, w związku z programem nuklearnym).

Skuteczność i krytyka Skuteczność sankcji gospodarczych jest przedmiotem debaty w nauce o stosunkach międzynarodowych. Badanie Gary’ego Hufbauera i współpracowników z , obejmujące 174 sprawy i 204 epizody sankcji od I wojny światowej, wykazało, że ok. 34% przypadków zakończyło się przynajmniej częściowym osiągnięciem zamierzonych celów politycznych. Robert Pape zakwestionował tę ocenę, szacując rzeczywistą skuteczność na zaledwie 4–5%. Nowsze badania wskazują na wskaźnik ok. 40% dla sankcji nałożonych po 1990 roku.

Krytycy wskazują na następujące problemy:

nieproporcjonalny wpływ na ludność cywilną przy ograniczonym oddziaływaniu na elity polityczne możliwość obchodzenia sankcji przez sieci pośredników w państwach trzecich ryzyko wzmocnienia reżimu przez efekt konsolidacji społeczeństwa wokół władzy negatywne skutki dla gospodarki państw nakładających sankcje

Nicholas Mulder zwrócił uwagę, że sankcje są najskuteczniejsze, gdy towarzyszą im inne formy presji (dyplomatyczna, militarna), a stosowane w izolacji rzadko osiągają zamierzone cele.

Polska jako cel wojny gospodarczej Pruska wojna monetarna (XVIII w.) W czasie wojny siedmioletniej (1756-1763) Fryderyk II prowadził systematyczne fałszowanie polskiej monety. Prusy biły w zajętych mennicach zdegradowane monety polskie (tzw. efraimki, od nazwiska dzierżawcy mennic Veitel Heine Ephraima) o zaniżonej zawartości srebra i wprowadzały je do obiegu w Rzeczypospolitej, wypierając pełnowartościową monetę zgodnie z prawem Kopernika i powodując inflację. Proceder przyniósł Prusom ponad 20% kosztów wojny, a Rzeczypospolitej masowy odpływ kruszcu, inflację i destabilizację monetarną.

Niemiecko-polska wojna celna (1925-1934) thumb|Port w Gdyni w 1924 roku. Rozbudowa portu przyspieszyła po wybuchu wojny celnej z Niemcami Po wygaśnięciu w czerwcu 1925 roku klauzuli najwyższego uprzywilejowania narzuconej Niemcom traktatem wersalskim rząd Stresemanna zażądał od Polski ustępstw celnych i terytorialnych. Po odrzuceniu żądań przez rząd Grabskiego Niemcy wprowadziły embargo na polski węgiel z Górnego Śląska oraz podwyżki ceł na polskie towary; Polska odpowiedziała retorsjami celnymi. Wojna celna między Polską a Niemcami trwała do 1934 roku. Towary objęte zakazami stanowiły 57% polskiego eksportu do Niemiec i 27% całkowitego polskiego eksportu. Krótkoterminowo wojna celna pogłębiła kryzys gospodarczy w Polsce (20-procentowy spadek produkcji przemysłowej), długoterminowo wymusiła dywersyfikację rynków zbytu i przyspieszyła rozbudowę portu w Gdyni.

Rosyjskie embarga na polską żywność (2005-2014) W listopadzie 2005 roku Rosja wprowadziła embargo na polskie mięso, oficjalnie z powodów sanitarnych. Komisja Europejska uznała embargo za bezprawne, a kontrole unijne nie potwierdziły zarzutów sanitarnych; embargo było powszechnie interpretowane jako instrument nacisku politycznego na Polskę. Polska zablokowała w odpowiedzi negocjacje nowego porozumienia UE-Rosja. Embargo zniesiono dopiero w grudniu 2007 roku.

W sierpniu 2014 roku Rosja nałożyła szerokie embargo na import żywności z UE (w tym z Polski) jako retorsję za zachodnie sankcje związane z aneksją Krymu. Polska jako największy w UE eksporter jabłek do Rosji poniosła znaczne straty.

Odcięcie dostaw gazu (2022) thumb|Trasa gazociągu Baltic Pipe, który zastąpił rosyjskie dostawy gazu do Polski 26 kwietnia 2022 roku Gazprom wstrzymał dostawy gazu do Polski przez Gazociąg Jamalski, oficjalnie z powodu odmowy płatności w rublach. Polska i Bułgaria były pierwszymi państwami UE, którym Rosja odcięła gaz po inwazji na Ukrainę. Skutki odcięcia były ograniczone dzięki wcześniejszej dywersyfikacji: magazyny gazu były zapełnione w 76%, a uruchomiony w październiku 2022 roku Baltic Pipe zastąpił dostawy rosyjskie gazem norweskim.

Zobacz też sankcje gospodarcze embargo blokada kontynentalna blokada morska Coordinating Committee for Multilateral Export Controls porozumienie Wassenaar produkt podwójnego zastosowania geoekonomia Wojna celna między Polską a Niemcami

Przypisy

Kategoria:Wojny Kategoria:Handel międzynarodowy Kategoria:Stosunki międzynarodowe