Weaponized interdependence (pol. współzależność wykorzystywana jako broń) – koncepcja z zakresu stosunków międzynarodowych opisująca zdolność państw do wykorzystywania asymetrycznych zależności w globalnych sieciach gospodarczych jako narzędzia przymusu politycznego. Pojęcie wprowadzili w 2019 roku Henry Farrell i Abraham Newman w artykule opublikowanym w i rozwinęli je w tomie zbiorowym The Uses and Abuses of Weaponized Interdependence (2021) oraz w książce Underground Empire (2023).
Teoria Liberalna teoria stosunków międzynarodowych, rozwinięta m.in. przez Roberta Keohane'a i Josepha Nye'a, zakładała, że rosnąca współzależność gospodarcza skłania państwa do współpracy. Farrell i Newman argumentują, że gdy przepływy handlowe, finansowe i informacyjne koncentrują się w nielicznych węzłach (hubs), państwo kontrolujące taki węzeł zyskuje możliwość przymusu wobec pozostałych uczestników sieci.
Autorzy wyróżniają dwa mechanizmy. Efekt panoptykonu (panopticon effect) polega na monitorowaniu przepływów przechodzących przez kontrolowany węzeł, co daje informacje o transakcjach i słabościach innych podmiotów. Efekt wąskiego gardła (chokepoint effect) polega na odcięciu wybranych podmiotów od sieci, co nakłada na cel wysokie koszty ze względu na brak alternatywnych kanałów.
Zastosowania System SWIFT Po zamachach z 11 września USA uzyskały dostęp do danych SWIFT w ramach (efekt panoptykonu). W 2012 roku UE i USA odłączyły irańskie banki od systemu SWIFT (efekt wąskiego gardła). W 2022 roku, po inwazji Rosji na Ukrainę, państwa zachodnie odłączyły od SWIFT główne rosyjskie banki i zamroziły ok. 300 mld USD rezerw rosyjskiego banku centralnego.
Półprzewodniki Tajwański TSMC produkuje ok. 90% najbardziej zaawansowanych chipów, a holenderski ASML jest jedynym producentem maszyn do litografii EUV. USA wykorzystały te punkty kontrolne, nakładając w 2019 roku ograniczenia na Huawei, a w 2022 roku kontrole eksportu chipów do Chin, koordynując działania z Holandią i Japonią.
Surowce krytyczne i energia
Chiny odgrywają dominującą rolę w światowej rafinacji ziem rzadkich. W 2010 roku wstrzymały eksport ziem rzadkich do Japonii po incydencie na Wyspach Senkaku, a w grudniu 2024 roku nałożyły ograniczenia eksportowe na antymon, gal i german skierowane wyłącznie przeciwko USA. Rosja wykorzystywała z kolei pozycję dominującego dostawcy gazu ziemnego do Europy; w kwietniu 2022 roku Gazprom wstrzymał dostawy do Polski i Bułgarii po odmowie płatności w rublach.
Polska LaBelle (2023) wskazuje Polskę jako przykład państwa, które podjęło dywersyfikację energetyczną w reakcji na wykorzystywanie zależności gazowej jako narzędzia nacisku politycznego przez Rosję. W kwietniu 2022 roku Gazprom wstrzymał dostawy gazu do Polski po odmowie płatności w rublach. Uruchomienie Baltic Pipe (2022) i rozbudowa terminalu LNG w Świnoujściu przekształciły Polskę z odbiorcy uzależnionego od jednego dostawcy w hub przesyłowy dla regionu.
Reakcje i fragmentacja Państwa będące celem przymusu sieciowego podejmują działania obronne. Rosja rozwinęła system SPFS jako alternatywę dla SWIFT, a Chiny system CIPS do rozliczeń w renminbi. UE przyjęła (2024) z limitem 65% zużycia od jednego dostawcy oraz RODO i akt o rynkach cyfrowych, ograniczające efekt panoptykonu w infrastrukturze cyfrowej. Farrell i Newman ostrzegają, że fragmentacja sieci zmniejsza efektywność ekonomiczną, ale niekoniecznie eliminuje asymetrie.
Zobacz też sankcje międzynarodowe SWIFT surowce krytyczne protekcjonizm wojna hybrydowa
Przypisy
Kategoria:Geopolityka Kategoria:Polityka gospodarcza